Langdurig was de evaluatie van onze cognitieve gezondheid voornamelijk gebaseerd op interviews en papieren tests. Stel je een monteur voor die probeert een motorprobleem te diagnosticeren alleen door naar het geluid te luisteren. Het is een nuttige, maar beperkte methode. Tegenwoordig, net zoals die monteur een computer kan aansluiten om nauwkeurige gegevens over elk onderdeel van de motor te lezen, begint de geneeskunde "biomarkers" te gebruiken om een veel gedetailleerder en objectiever beeld van de gezondheid van onze hersenen te krijgen. Deze nieuwe tools zijn niet langer voorbehouden aan onderzoekslaboratoria; ze komen geleidelijk in ons dagelijks leven en transformeren de manier waarop we onze cognitieve vermogens begrijpen, volgen en beschermen.Dit artikel biedt je de kans om de kern van deze vooruitgang te verkennen, te begrijpen wat deze beroemde biomarkers zijn en hoe ze de toekomst van de hersengezondheid voor ieder van ons vormgeven.Om dit onderwerp te benaderen, is het essentieel om te beginnen met een duidelijke definitie. Verre van een complex concept dat alleen voor wetenschappers is, is het idee van een biomarker in feite vrij intuïtief.
Een eenvoudige en toegankelijke definitie
Een biomarker is een biologische eigenschap die op een objectieve manier kan worden gemeten en die fungeert als een indicator. Denk aan de thermometer: de temperatuur van je lichaam is een biomarker. Als deze 39°C is, is dat een objectief teken van koorts, wat op een mogelijke infectie wijst. Evenzo is een biomarker voor cognitieve gezondheid een objectieve maat die ons informeert over de toestand van onze hersenen en hun functies (geheugen, aandacht, redenering, enz.). Dit kan een eiwit in het bloed zijn, de dikte van een hersengebied zichtbaar op een scan, of zelfs de snelheid waarmee je op je telefoon typt. Het belangrijkste is dat deze maat betrouwbaar, reproduceerbaar en gerelateerd is aan een specifieke cognitieve toestand.Waarom zijn ze zo belangrijk?
Het belangrijkste voordeel van biomarkers is dat ze ons van een subjectieve evaluatie naar een objectieve maat brengen. Een geheugentest kan beïnvloed worden door je vermoeidheid, stress of zelfs je angst op de dag van de test. Een biomarker daarentegen levert een ruwe gegevensbron die minder onderhevig is aan deze variaties.Hun belang ligt in drie belangrijke gebieden:- Vroegtijdige diagnose: Veel neurodegeneratieve ziekten, zoals de ziekte van Alzheimer, beginnen de hersenen jaren, zelfs decennia, te beschadigen voordat de eerste zichtbare symptomen optreden. Biomarkers kunnen fungeren als vroege waarschuwingssignalen, waardoor we deze stille veranderingen veel eerder kunnen detecteren. Het is als het opmerken van roest op het chassis van een auto voordat de carrosserie wordt aangetast.
- Persoonlijke opvolging: Elke hersenen zijn uniek. Biomarkers maken het mogelijk om de evolutie van de cognitieve gezondheid van een persoon op een gepersonaliseerde manier te volgen. Ze kunnen helpen bepalen of een interventie (een verandering in levensstijl, een medicamenteuze behandeling of cognitieve training) effectief is voor een bepaald individu.
- Ondersteuning van onderzoek: Voor wetenschappers zijn biomarkers onschatbare tools om de mechanismen van ziekten te begrijpen, nieuwe medicijnen te testen en de meest risicovolle personen te identificeren.
De verschillende categorieën van biomarkers
Biomarkers kunnen in verschillende grote families worden ingedeeld, elk met een ander venster op de gezondheid van onze hersenen. Er zijn beeldvormingsbiomarkers, die de structuur en activiteit van de hersenen tonen; vloeibare biomarkers, die moleculen in het bloed of het cerebrospinale vocht detecteren; en, meer recentelijk, digitale biomarkers, die informatie extraheren uit onze dagelijkse interacties met technologie.De "klassieke" biomarkers: de pijlers van onderzoek
Voor de opkomst van digitale technologie concentreerde het onderzoek zich op zeer krachtige biologische analysemethoden en beeldvorming, die vandaag de dag nog steeds onmiskenbare referenties zijn in het klinische en wetenschappelijke domein.Hersenscanning: de hersenen in actie zien
Medische beeldvorming heeft ons de eerste directe beelden van de binnenkant van een levend brein gegeven. MRI (Magnetische Resonantie Beeldvorming) maakt het mogelijk om het volume van bepaalde hersenstructuren te meten. Bijvoorbeeld, een vermindering van het volume van de hippocampus, een sleutelgebied voor geheugen, is een goed bekende biomarker die geassocieerd wordt met de ziekte van Alzheimer.PET (Positron Emissie Tomografie) gaat nog verder. Door een radioactieve tracer in te spuiten die zich hecht aan specifieke eiwitten, kunnen artsen de ophoping van amyloïde plaques en tau-eiwitknopen visualiseren, de twee kenmerkende laesies van de ziekte van Alzheimer. Het direct zien van deze plaques in de hersenen van een patiënt is een extreem krachtige diagnostische informatie.Vloeibare biomarkers: aanwijzingen in het bloed
De hersenen zijn ondergedompeld in het cerebrospinale vocht (CSF), een vloeistof die kan worden afgenomen via een lumbale punctie. De analyse van deze vloeistof maakt het mogelijk om nauwkeurig de niveaus van de eiwitten beta-amyloïde en tau te meten. Een abnormale concentratie van deze eiwitten is een zeer betrouwbare indicator van de pathologische processen die zich in de hersenen afspelen.Meer recentelijk is een belangrijke vooruitgang de ontwikkeling van bloedtesten die in staat zijn om specifieke vormen van deze eiwitten te detecteren. Dit is een ware revolutie, aangezien een eenvoudige bloedafname veel minder invasief, goedkoper en toegankelijker is dan een lumbale punctie of een PET-scan. Deze bloedtesten zijn op weg om eerste-lijn screeningtools te worden.De beperkingen van deze traditionele benaderingen
Ondanks hun kracht hebben deze klassieke biomarkers opmerkelijke nadelen. Hersenscanning is zeer kostbaar en niet overal beschikbaar. Een lumbale punctie kan worden gezien als een invasieve en ongemakkelijke handeling. Bovendien bieden deze onderzoeken slechts een "momentopname" van de hersengezondheid op een bepaald moment. Ze maken geen gemakkelijke, regelmatige en thuis opvolging mogelijk. Hier komt een nieuwe categorie van biomarkers in beeld.De revolutie van digitale biomarkers: je dagelijks leven als informatiebron
Wat is een digitale biomarker?
Een digitale biomarker is een gegeven dat wordt verzameld via een digitaal apparaat (smartphone, tablet, smartwatch, computer) dat informatie over onze gezondheid biedt. Het idee is om onze dagelijkse interacties om te zetten in objectieve metingen. In plaats van naar het ziekenhuis te gaan voor een eenmalig onderzoek, vindt de evaluatie continu, passief en in de natuurlijke omgeving van de persoon plaats. Het is het verschil tussen het maken van een enkele foto van je tuin en het installeren van een camera die de evolutie ervan dag na dag, seizoen na seizoen filmt.Concreet voorbeelden van digitale biomarkers
De mogelijkheden zijn enorm en blijven zich ontwikkelen. Hier zijn enkele concrete voorbeelden van wat kan worden gemeten:- Analyse van de toetsaanslagen: De snelheid waarmee je typt, de druk op de toetsen, het ritme, het aantal typefouten en de manier waarop je ze corrigeert, kunnen informatie onthullen over je fijne motoriek en aandacht. Veranderingen in deze patronen kunnen vroege indicatoren van cognitieve achteruitgang zijn.
- Analyse van de stem: Je stem is een complex instrument. Algoritmen kunnen de snelheid van je spraak, de pauzes, de rijkdom van je vocabulaire, de complexiteit van je zinnen of de variaties in toonhoogte analyseren. Veranderingen, zoals een haperende spraak of een verarmd vocabulaire, kunnen relevante signalen zijn.
- Analyse van beweging: De versnellingsmeter die in alle smartphones aanwezig is, kan je bewegingen volgen. Het gaat niet alleen om het tellen van je stappen, maar om het analyseren van de soepelheid van je loop, je balans of de tijd die je buiten doorbrengt. Wijzigingen in je gang of een vermindering van sociale en fysieke activiteit kunnen verband houden met cognitieve veranderingen.
- Sociale interacties: De frequentie van telefoongesprekken en verzonden berichten kan het niveau van sociale betrokkenheid weerspiegelen, een factor die bekend staat als beschermend voor de hersenen.
Het voordeel van discretie en continuïteit
Het belangrijkste voordeel van deze biomarkers is hun vermogen om continu en niet-invasief gegevens te verzamelen. Je hoeft niet na te denken over het doen van een test. De gegevens worden op de achtergrond verzameld terwijl je je leven normaal leeft. Deze rijkdom aan longitudinale gegevens maakt het mogelijk om zeer subtiele veranderingen in de loop van de tijd te detecteren, die onopgemerkt zouden blijven tijdens een eenmalig consult.Cognitieve training en opvolging: de rol van apps zoals JOE
Als digitale biomarkers veelbelovend zijn, is er ook een andere, actievere benadering: het gebruik van apps die zijn ontworpen voor cognitieve stimulatie. Deze tools, die zijn ontworpen om de hersenen te trainen, worden ook krachtige evaluatieplatforms.Meten om beter te presteren
Wanneer je een hersentrainingsapp gebruikt, genereert elk spel dat je speelt gegevens: je reactietijd, je slagingspercentage, het aantal fouten, je snelheid van besluitvorming, enzovoort. Deze prestatiemetingen, wanneer ze op lange termijn worden gevolgd, vormen op zich een vorm van digitale biomarker. Een plotselinge en blijvende daling van je gebruikelijke scores kan een zwak signaal zijn, een waarschuwing dat het misschien tijd is om meer aandacht aan je gezondheid te besteden, beter te slapen of een professional te raadplegen.JOE, je hersencoach: een praktisch voorbeeld
Laten we het voorbeeld nemen van een app zoals JOE, je hersencoach. Ontworpen om verschillende cognitieve functies te trainen via speelse en gepersonaliseerde spellen, beperkt het zich niet tot je laten werken. Het fungeert ook als een echt dashboard van je capaciteiten.Stel je voor dat je regelmatig een werkgeheugen spel speelt op JOE. De app registreert je score bij elke sessie. Na een paar maanden heeft het een nauwkeurige curve van je gemiddelde prestaties. Als deze curve, die stabiel of licht stijgend was, begint te dalen zonder duidelijke reden (gebrek aan slaap, tijdelijke stress), wordt deze informatie waardevol. Het is geen diagnose, maar een objectieve indicator die je kan aanzetten tot actie.Een app zoals JOE kan zo een dubbele fundamentele rol spelen:- Actieve stimulatie: Door gerichte oefeningen aan te bieden, helpt het je om je neurale netwerken te behouden en te versterken, een beetje zoals een sportschool voor je hersenen.
- Longitudinale opvolging: Door je prestaties te registreren, creëert het een persoonlijke referentiebasis. Elke afwijking van deze norm kan snel worden gedetecteerd.
- Bewustwording: Het maakt je een actieve deelnemer in je hersengezondheid. Door je eigen gegevens te visualiseren, ben je beter in staat om de impact van je levensstijl (slaap, voeding, stress) op je cognitieve vermogens te begrijpen.
De combinatie van training en evaluatie
De toekomst ligt waarschijnlijk in de fusie van deze benaderingen. Een app zou spellen kunnen combineren om actief je geheugen en aandacht te evalueren, terwijl het (met je expliciete toestemming) de sensoren van je telefoon gebruikt om passief je typsnelheid of slaap patronen te analyseren. Deze combinatie van actieve en passieve gegevens zou een nog completer en betrouwbaarder beeld van je cognitieve gezondheid kunnen schetsen.◆ ◆ ◆