Grafisme en schrijven: begrijpen en ondersteunen van dysgrafie
De dysgrafie is een schrijfstoornis die zich manifesteert door langzame, onleesbare, vermoeiende of pijnlijke handschrift. Het raakt 5 tot 10% van de schoolgaande kinderen en kan geïsoleerd zijn of geassocieerd met andere stoornissen (dyslexie, DCD, ADHD). Deze uitgebreide gids presenteert de oorzaken, manifestaties en effectieve revalidatiestrategieën.
✍️ Download onze grafisme-tools
Voorbereidende grafismePijlenletters
Aangepaste lijnen
📋 In dit artikel
Wat is dysgrafie?
Dysgrafie is een leerstoornis die specifiek de kwaliteit van handschrift beïnvloedt, zonder intellectuele achterstand of verworven neurologische stoornis. Het wordt gekenmerkt door aanhoudende moeilijkheden bij het uitvoeren van de grafische beweging, ondanks aangepast onderwijs en voldoende oefening.
Dysgrafisch schrijven kan een of meer van de volgende kenmerken vertonen:
- Onleesbaarheid: slecht gevormde, niet herkenbare letters
- Langzaam: schrijf snelheid significant lager dan die van leeftijdsgenoten
- Vermoeidheid: snelle uitputting tijdens het schrijven, pijn
- Onregelmatigheid: variabele grootte, helling, afstand
- Kramptrekking: overmatige spanning, te sterke druk
🔬 Dysgrafie en Ontwikkelingscoördinatiestoornis (DCD)
Dysgrafie is vaak een manifestatie van DCD (voorheen "dyspraxie"). DCD beïnvloedt de motorische coördinatie in het algemeen, en het schrijven in het bijzonder. Echter, dysgrafie kan ook geïsoleerd zijn of geassocieerd met andere stoornissen (dyslexie, ADHD) zonder bewezen DCD.
Voorwaarden voor schrijven
Schrijven is een complexe activiteit die veel vaardigheden vereist. Moeilijkheden in een van deze componenten kunnen leiden tot grafische stoornissen.
| Domein | Vereiste vaardigheden | Mogelijke moeilijkheden |
|---|---|---|
| Fijne motoriek | Vingerspanning, coördinatie van de kleine spieren van de hand | Onnauwkeurige beweging, onhandigheid |
| Spier tonus | Regulatie van spierspanning, posturale stabiliteit | Kramptrekking of hypotonie, snelle vermoeidheid |
| Oog-handcoördinatie | Visuele begeleiding van de beweging, precisie | Moeite met het volgen van lijnen, moeizaam kopiëren |
| Visuele perceptie | Discriminatie van vormen, ruimtelijke oriëntatie | Verwarring van letters, omkeringen |
| Ruimtelijke oriëntatie | Organisatie in de ruimte van het blad, gevoel voor schrijven | Slechte ruimtebenutting, marges |
| Kinesische geheugen | Automatisering van de bewegingen, motorische sequenties | Niet-geautomatiseerde beweging, zoeken naar de beweging |
Typen dysgrafie
Er zijn verschillende classificaties. Hier zijn de meest voorkomende profielen:
Motorische dysgrafie (of "onhandig")
Gerelateerd aan moeilijkheden met fijne motoriek en coördinatie. Het kind weet wat het wil schrijven, maar kan zijn beweging niet beheersen. Slecht gevormde, trillende, onregelmatige letters. Vaak geassocieerd met DCD.
Ruimtelijke dysgrafie
Gerelateerd aan moeilijkheden met ruimtelijke oriëntatie. Het kind heeft moeite om zijn schrift op de pagina te organiseren: marges niet gerespecteerd, lijnen niet gevolgd, onregelmatige afstanden, "trap"-schrift.
Dysgrafie gerelateerd aan dyslexie
Dysgrafie gaat vaak samen met dyslexie. Moeilijkheden met fonologische representatie beïnvloeden de codering en kunnen invloed hebben op de grafische weergave. De aandacht voor spelling belast het werkgeheugen en verslechtert de beweging.
Dysgrafie "kramp" of hypertonisch
Gekenmerkt door overmatige spanning en kramptrekking van de hand. Drukschrift dat soms door het papier heen gaat, snelle vermoeidheid, pijn in de hand en onderarm.
Waarschuwingssignalen per leeftijd
In de kleuterschool (3-5 jaar)
- Vermijdt activiteiten van tekenen en kleuren
- Moeite om de potloden correct vast te houden
- Tracés trillend of onnauwkeurig
- Kan geen eenvoudige vormen (cirkel, vierkant) reproduceren
- Kleurplaten die ver overschrijden
In groep 3-4 (6-7 jaar)
- Schrijven is onleesbaar ondanks inspanningen
- Significante traagheid bij het kopiëren
- Letters van ongelijke grootte
- Volgt de lijnen niet
- Wordt snel moe of klaagt over pijn
- Ongebruikelijke en gespannen potloodhouding
Na groep 4
- Het schrijven automatisert niet
- Groeiende kloof met leeftijdsgenoten
- Vermijdt schriftelijke taken, zeer korte producties
- De kwaliteit verslechtert wanneer de snelheid toeneemt
- Impact op de schoolresultaten
Evaluatie en diagnose
De diagnose dysgrafie wordt doorgaans gesteld door een ergotherapeut of een psychomotricien, de twee eerstelijnsprofessionals voor deze stoornis. Zij evalueren:
- De kwaliteit van het schrijven: leesbaarheid, vorming van letters, regelmaat
- De schrijfsnelheid: aantal letters per minuut, vergeleken met de normen
- De houding en grip van het potlood
- De fijne motoriek: behendigheid, coördinatie
- De spier tonus en tonische regulatie
- De visuele en visuo-spatiale voorwaarden
Gestandaardiseerde tests zoals de BHK (Snelle evaluatieschaal voor schrijven) maken het mogelijk om de dysgrafie te kwantificeren en de evolutie te volgen.
⚠️ Uitsluiten van secundaire oorzaken
Voordat men tot de conclusie komt dat er sprake is van dysgrafie, moeten potentiële medische oorzaken worden uitgesloten: visuele stoornissen (orthoptisch onderzoek), neurologische stoornissen, of pijn (bijvoorbeeld hypermobiliteit). Medisch advies kan nodig zijn.
Principes van revalidatie
De revalidatie van grafisme wordt voornamelijk uitgevoerd door de ergotherapeut of de psychomotricien, afhankelijk van het profiel van het kind. Het is gebaseerd op verschillende assen:
1. Werken aan de voorwaarden
Voordat men aan het schrijven zelf werkt, moeten de basisvaardigheden worden versterkt: fijne motoriek (manipulatie, knippen, boetseren), houding, spanning, oog-handcoördinatie. Voorbereidend grafisme (lussen, bruggen, golven) kan nodig zijn.
2. Corrigeer de grip van het potlood
Een driepuntsgreep (duim, wijsvinger, middelvinger) wordt aanbevolen maar is niet verplicht. Het belangrijkste is dat de grip functioneel en niet pijnlijk is. Adapters (grips) kunnen helpen. Let op: het wijzigen van een gevestigde grip is moeilijk en niet altijd nodig.
3. Automatiseer de beweging door herhaling
Het doel is dat de grafische beweging automatisch wordt om cognitieve middelen vrij te maken. Dit vereist regelmatige en gestructureerde oefening, te beginnen met eenvoudige tracés voordat men naar letters en vervolgens naar woorden gaat.
4. Gebruik pijlenmodellen
Letters met pijlen die de richting van de beweging aangeven zijn effectiever dan eenvoudige statische modellen. Ze helpen om de juiste beweging vanaf het begin te automatiseren en om "slechte vouwen" te vermijden.
Praktische strategieën
Houding en installatie
- Voeten plat op de grond, rug recht, onderarmen op de tafel
- Blad gekanteld (30° naar links voor rechtshandigen)
- Tafel op goede hoogte: ellebogen op 90°
- Voldoende verlichting, van de kant tegenover de hand die schrijft
Kies het materiaal
- Potlood van goede grootte: niet te dun, niet te dik
- Grip of adapter indien nodig
- Papier met gekleurde lijnen: basislijn, luchtlijn, gras
- Hellend vlak indien nodig (verbeterd de houding)
Voortgang van het leren
- Begin met de basisbewegingen: lijnen, lussen, bruggen, golven
- Introduceer de letters per familie van vergelijkbare bewegingen
- Werk één moeilijkheid tegelijk: eerst de vorm, dan de grootte, dan de verbinding
- Korte frequente sessies in plaats van lange sessies met tussenpozen
Onze te downloaden tools
✏️ Voorbereidende grafismebladen
Basis tracés voor de letters: lijnen, lussen, bruggen, golven, spiralen. Gestructureerde voortgang van eenvoudig naar complex. Meerdere niveaus.
Downloaden🔤 Modellen van pijlenletters
Alfabet met aanwijzing van de richting en volgorde van de tracés. Helpt om de juiste beweging te automatiseren. Script en cursief beschikbaar.
Downloaden📝 Aangepaste schrijf lijnen
Kleurige lijnen (Seyès, dubbele lijn, leerlijnen) in verschillende maten. Helpt bij ruimtelijke oriëntatie op de lijn.
Downloaden✋ Oefeningen voor fijne motoriek
Activiteiten om behendigheid te ontwikkelen: manipulatie, knippen, vouwen, rijgen. Bereidt de hand voor op het schrijven.
DownloadenAanpassingen en compensaties
Wanneer revalidatie niet voldoende is of ter aanvulling, kunnen aanpassingen helpen om de moeilijkheden te compenseren:
| Type | Mogelijke aanpassingen |
|---|---|
| Vermindering van het schrift | Fotokopieën van de lessen, teksten met gaten, meerkeuzevragen in plaats van geschreven antwoorden |
| Extra tijd | Derde tijd, verlengde termijnen voor schriftelijke producties |
| Digitale hulpmiddelen | Computer, tablet met toetsenbord (vanaf groep 4-5 meestal) |
| Aangepaste materialen | Kleurige lijnen, speciaal papier, hellend vlak |
| Aangepaste evaluatie | Geen straf voor presentatie, inhoud evalueren |
💻 Overstappen naar de computer
De computer is een effectieve compensatie voor ernstige dysgrafieën, vooral vanaf de middelbare school waar de hoeveelheid schrift toeneemt. Dit vereist een opleiding in het toetsenbord (bij voorkeur blind typen) en een aanpassingsperiode. Handgeschreven schrijven blijft parallel worden geoefend omdat het in veel situaties nuttig blijft.
Veelgestelde vragen
De ergotherapeut en de psychomotricien zijn de twee eerstelijnsprofessionals. De ergotherapeut richt zich op de beweging en de aanpassing van het materiaal, de psychomotricien op de tonische en posturale aspecten. Grafotherapeuten (schrijfrevalidatie) zijn ook betrokken, vaak in de vrije praktijk. De logopedist kan ingrijpen wanneer dysgrafie gepaard gaat met een stoornis in geschreven taal.
Niet systematisch. Wat telt, is dat de grip functioneel is (zorgt voor leesbaar en vloeiend schrijven) en niet pijnlijk is. Het wijzigen van een grip die al lange tijd is gevestigd, is moeilijk en kan tijdelijk het schrijven destabiliseren. Het advies van een professional (ergotherapeut) wordt aanbevolen voordat men begint met een wijziging.
Met een aangepaste revalidatie maken de meeste kinderen significante vorderingen. Sommige behouden echter residuele moeilijkheden op volwassen leeftijd. Compensatietools (zoals de computer) maken het mogelijk om de stoornis te omzeilen. Het doel is niet per se een "perfect" schrift, maar een functioneel schrift dat communicatie en leren mogelijk maakt.
Ja! Naast het praktische aspect (notities maken, formulieren invullen...) heeft handgeschreven schrijven cognitieve voordelen: het bevordert de memorisatie en het leren van spelling. Studies tonen aan dat we beter onthouden wat we met de hand hebben geschreven dan wat we hebben getypt. Voor ernstig dysgrafische kinderen blijft de digitale hulp echter waardevol.
✍️ Klaar om de schrijfproblemen te ondersteunen?
Ontdek al onze gratis tools om grafisme en schrijven geleidelijk en aangepast te oefenen.
Ontdek alle tools →Artikel geschreven door het DYNSEO-team in samenwerking met ergotherapeuten. Laatste update: december 2024.