Overgangen – of het nu gaat om het overstappen van de ene activiteit naar de andere, van locatie te veranderen of een onverwachte gebeurtenis mee te maken – zijn vaak moeilijke momenten voor autistische kinderen. De behoefte aan voorspelbaarheid en de weerstand tegen verandering, kenmerkend voor de autismespectrumstoornis, maken deze momenten tot een bron van angst en soms tot crises. Toch kunnen eenvoudige strategieën en aangepaste hulpmiddelen deze overgangen transformeren in soepelere en minder stressvolle momenten voor zowel het kind als zijn of haar gezin.

Waarom zijn overgangen moeilijk?

Om de overgangsproblemen van autistische kinderen te begrijpen, moet je je in hun perspectief verplaatsen. Hun brein verwerkt informatie anders en heeft meer tijd nodig om zich aan veranderingen aan te passen. Wat voor ons een eenvoudige overgang lijkt (een spel stoppen om te gaan dineren), is voor hen een echte omwenteling: het onderbreken van een plezierige en voorspelbare activiteit om het onbekende binnen te gaan, zelfs als dat "onbekende" de gebruikelijke maaltijd is.

De moeilijkheid om te anticiperen op wat er gaat gebeuren, om het begrip van tijd te begrijpen, en om de emoties die met verandering gepaard gaan te beheersen, vergroot de stress van de overgangen. Bovendien hebben veel autistische kinderen moeite met cognitieve flexibiliteit: eenmaal betrokken bij een activiteit, kost het veel energie om van "mentaal programma" te veranderen. Deze moeilijkheden zijn geen slechte wil, maar neurologische kenmerken.

De soorten overgangen om te begeleiden

De micro-overgangen van alledag

Micro-overgangen structureren de dag: van wakker worden naar ontbijt, stoppen met spelen om zich aan te kleden, het huis verlaten voor school, terugkomen van het park. Voor een autistisch kind kan elke van deze overgangen moeilijk zijn. Hun dagelijkse herhaling maakt ze niet per se gemakkelijker; integendeel, de accumulatie kan uitputtend zijn.

De overgangen van locatie

Van omgeving veranderen voegt een extra dimensie toe: van een bekende en veilige plek naar een andere plek. Autoritten, het in- en uitgaan van winkels, bezoeken aan de dokter of aan vrienden zijn allemaal potentieel angstige locatie-overgangen. Het kind moet zich aanpassen aan een nieuwe sensorische omgeving (geluiden, lichten, geuren) terwijl het de verandering van activiteit beheert.

De grote veranderingen

Sommige overgangen zijn belangrijke gebeurtenissen: de start van het schooljaar, verandering van klas of school, verhuizing, vakanties, de komst van een nieuw lid in de familie. Deze grote veranderingen vereisen een veel vroegere en geleidelijke voorbereiding. Ze kunnen het kind gedurende meerdere weken destabiliseren.

De anticipatiestrategieën

De visuele planning

De visuele planning is het fundamentele hulpmiddel om het kind te helpen de overgangen te anticiperen. Door de volgorde van de activiteiten van de dag visueel weer te geven, maakt het mogelijk om te weten wat er gaat gebeuren en in welke volgorde. Het kind kan er op elk moment naar verwijzen om zich in de tijd te situeren en te anticiperen op wat komt.

Het detailniveau van de planning past zich aan de behoeften van het kind aan: planning voor de hele dag, een halve dag, of een reeks van slechts enkele activiteiten. Het formaat (foto's, pictogrammen, tekeningen, woorden) komt overeen met het begrip van het kind. Het manipulatieve karakter (de afbeelding van de voltooide activiteit verwijderen) maakt de tijdsverloop concreet.

De geleidelijke waarschuwingen

Het kind waarschuwen dat een overgang eraan komt, geeft het de tijd om zich mentaal voor te bereiden. Deze voorbereiding is essentieel om het verrassingseffect te vermijden. De waarschuwingen kunnen verbaal zijn ("over 5 minuten stoppen we met spelen"), visueel (visuele timer, zandloper), of sensorisch (een muziekstuk dat altijd dezelfde verandering aangeeft).

De gradatie van de waarschuwingen helpt het kind om het idee van verandering geleidelijk te integreren: eerste waarschuwing 10 minuten van tevoren, herinnering na 5 minuten, dan na 2 minuten, en uiteindelijk het signaal van de daadwerkelijke overgang. Deze voorspelbare sequentie wordt een geruststellend ritueel. Het aantal en de afstand tussen de waarschuwingen passen zich aan het kind aan.

De visuele timer

De visuele timer maakt de verstreken tijd tastbaar, een abstract begrip dat voor veel autistische kinderen moeilijk te begrijpen is. Hulpmiddelen zoals de Time Timer, die de resterende tijd toont door een gekleurde zone die afneemt, of een eenvoudige zandloper, maken de benadering van de overgang zichtbaar. Het kind kan concreet zien dat de speeltijd afneemt, wat het accepteren van de stop vergemakkelijkt.

De strategieën op het moment van de overgang

De overgangsrituelen

Een overgangsritueel is een kleine routine die de overgang van de ene activiteit naar de andere markeert. Altijd hetzelfde, wordt dit ritueel voorspelbaar en geruststellend: een opruimliedje, een rituele zin ("we ruimen op, we gaan"), een specifieke gebaar. Het ritueel geeft duidelijk aan dat de overgang plaatsvindt en creëert een brug tussen het voor en het na.

De overgangsobjecten

Sommige kinderen worden geholpen door een overgangsobject, dat ze van de ene activiteit of locatie naar de andere kunnen meenemen. Dit vertrouwde object (knuffel, klein speeltje, sensorisch object) biedt een element van continuïteit en troost in de verandering. Het kan ook dienen als motivatie: "we gaan knuffel halen, we nemen hem mee naar tafel".

De aangepaste verbale begeleiding

De manier van communiceren tijdens de overgang is van groot belang. Korte, concrete en positieve instructies zijn effectiever dan lange uitleg of verboden. "We doen de schoenen aan" in plaats van "Stop met spelen en ga je schoenen aandoen, anders komen we te laat". Een rustige en kalme toon, zelfs als het kind onrustig is, helpt om de angst te beheersen.

Voorbereiden op de grote veranderingen

De voorbereiding lange tijd van tevoren

Belangrijke gebeurtenissen (schoolstart, vakanties, verhuizing) vereisen een voorbereiding die meerdere weken van tevoren begint. Deze voorbereiding kan boeken over het onderwerp (sociale verhalen), foto's of video's van de nieuwe locatie, voorafgaande bezoeken indien mogelijk, en regelmatige gesprekken over wat er gaat veranderen en wat hetzelfde blijft omvatten.

De sociale scenario's

Sociale scenario's zijn korte, gepersonaliseerde verhalen die een aanstaande situatie vanuit het perspectief van het kind beschrijven. Ze leggen uit wat er gaat gebeuren, hoe mensen zullen reageren, en hoe het kind zich kan gedragen. Het meerdere keren lezen van het scenario voor het evenement helpt het kind zich voor te bereiden en vermindert de angst voor het onbekende.

Wanneer de overgang slecht verloopt

Rustig blijven

Als de overgang ondanks de voorbereiding een crisis oproept, is de eerste regel om rustig te blijven. De angst of woede van de volwassene vergroot die van het kind. Een rustige toon, langzame gebaren, een geruststellende aanwezigheid helpen het kind om weer kalm te worden. Onthoud dat het kind niet "moeilijk" is, maar dat het moeite heeft.

Analyseren en aanpassen

Achteraf analyseren wat niet werkte, maakt het mogelijk om de strategieën aan te passen. Was de voorbereidingstijd voldoende? Was het kind al gestrest of moe? Was er een onverwacht element dat alles deed omslaan? Deze reflectie, zonder schuldgevoel, verbetert geleidelijk het omgaan met overgangen.