Opleiding in de sensorische benadering in instellingen voor autistische personen
Begrijpen en begeleiden van sensorische bijzonderheden om de kwaliteit van leven van autistische bewoners in instellingen te verbeteren
Sensorische bijzonderheden zijn een van de belangrijkste en minst begrepen kenmerken van autisme. Hypersensitiviteit voor geluiden, intolerantie voor bepaalde texturen, zoeken naar visuele stimulatie: deze specificiteiten beïnvloeden het dagelijks leven van autistische personen diepgaand. In instellingen, waar de omgeving gedeeld is en de stimulaties meervoudig, is het van cruciaal belang om rekening te houden met deze bijzonderheden. Het opleiden van teams in de sensorische benadering kan het welzijn van bewoners aanzienlijk verbeteren en veel crisissituaties voorkomen.
Begrijpen van sensorische bijzonderheden in autisme
Sensorische bijzonderheden maken nu deel uit van de diagnostische criteria voor autisme in de DSM-5. Ze komen voor bij bijna alle autistische personen, hoewel de manifestaties aanzienlijk variëren van persoon tot persoon. Het begrijpen van deze bijzonderheden is de eerste stap naar een passende begeleiding.
Het sensorische systeem van autistische personen verwerkt informatie anders. Sommige modaliteiten kunnen hypersensitief zijn (overmatige reactie op normale stimulaties) of hyposensitief (behoefte aan intense stimulaties om te kunnen waarnemen). Deze bijzonderheden kunnen in de tijd en afhankelijk van de context variëren, waardoor constante aanpassing noodzakelijk is.
van de autistische personen vertonen sensorische bijzonderheden
potentieel betrokken sensorische systemen
van de uitdagende gedragingen zijn gerelateerd aan sensorische oorzaken
De zeven sensorische systemen
Naast de vijf klassieke zintuigen zijn er twee andere sensorische systemen die bijzonder belangrijk zijn in autisme: het proprioceptieve systeem (waarneming van de positie van het lichaam in de ruimte) en het vestibulaire systeem (evenwicht en beweging). De zeven systemen kunnen bijzonderheden vertonen die zich opstapelen en met elkaar interageren.
Het auditieve systeem
Auditieve hypersensitiviteit komt zeer vaak voor: gewone geluiden (stofzuiger, bel, meerdere gesprekken) kunnen als pijnlijk worden ervaren. Omgekeerd kunnen sommige mensen specifieke geluiden zoeken of lijken niet te horen wanneer ze in een activiteit zijn verdiept. In instellingen zijn collectieve geluiden (kantine, gangen) vaak een grote bron van moeilijkheden.
Het visuele systeem
Gevoeligheid voor licht (neon, direct licht), bewegingen, felle kleuren of complexe patronen kan ongemak veroorzaken. Sommige mensen vermijden oogcontact, niet vanwege sociale moeilijkheden, maar vanwege sensorische overbelasting. Anderen kunnen gefascineerd zijn door bepaalde visuele prikkels (reflecties, bewegende objecten).
Het tactiele systeem
Tactiele hypersensitiviteit manifesteert zich door intolerantie voor bepaalde texturen van kleding, voedsel of lichte aanraking. Fysiek contact, zelfs als het goed bedoeld is, kan als onaangenaam worden ervaren. Hyposensitiviteit kan zich uiten in de behoefte aan diepe druk of een schijnbare ongevoeligheid voor pijn.
De olfactorische en gustatieve systemen
De geuren van koken, schoonmaakproducten, parfums kunnen versterkt worden waargenomen en reacties van afkeer of vlucht uitlokken. De gustatieve bijzonderheden dragen vaak bij aan de frequente voedselselectiviteit in autisme.
De proprioceptieve en vestibulaire systemen
Veranderde proprioceptie kan de motorische coördinatie en het lichaamsbewustzijn beïnvloeden. De zoektocht naar proprioceptieve stimulatie verklaart bepaalde gedragingen zoals wiegen, springen of het zoeken naar diepe druk. Het vestibulaire systeem beïnvloedt het evenwicht en kan ofwel leiden tot het vermijden van beweging, ofwel tot een intense zoektocht ernaar.
De cumulatieve impact van stimulaties
De verschillende sensorische stimulaties stapelen zich op en kunnen leiden tot sensorische overbelasting. Een persoon kan een gematigd geluid in een rustige omgeving verdragen, maar niet hetzelfde geluid als het wordt gecombineerd met fel licht, sterke geuren en beweging om hen heen. De training moet bewustzijn creëren voor deze cumulatieve dimensie om de variabele tolerantiegrenzen te begrijpen.
De evaluatie van het sensorische profiel
Voor elke interventie is een evaluatie van het sensorische profiel van elke persoon essentieel. Deze evaluatie identificeert hypersensitiviteiten, hyposensitiviteiten en de regulatiestrategieën van de persoon. Het vormt de basis voor een gepersonaliseerde begeleiding.
De evaluatietools
Verschillende gestandaardiseerde tools maken het mogelijk om het sensorische profiel te evalueren. Het Sensorisch Profiel van Dunn, in zijn verschillende versies (kind, volwassene, verkort), is de meest gebruikte. Het evalueert de sensorische reacties in de verschillende modaliteiten en identificeert de gedragspatronen (zoeken, vermijden, gevoeligheid, registratie). Andere tools zoals de Sensory Profile Checklist of observatienetwerken kunnen de evaluatie aanvullen.
De klinische evaluatie door een ergotherapeut of psychomotricien biedt een fijnere analyse, met observaties in een echte situatie. De dagelijkse observatie door de teams, geleid door gestructureerde netwerken, verrijkt deze evaluatie door de contextuele en temporele variaties vast te leggen.
| Sensorische modaliteit | Tekenen van hypersensitiviteit | Tekenen van hyposensitiviteit |
|---|---|---|
| Auditief | Steekt de oren dicht, vlucht voor lawaaierige plaatsen, reageert op verre geluiden | Zoekt harde geluiden, reageert niet als men hem roept |
| Visueel | Vermijdt fel licht, knijpt de ogen samen, kijkt weg | Staren naar lichten, zoekt bewegende objecten |
| Tactiel | Weigert bepaalde kleding, vermijdt aanraking, ongemak bij wassen | Zoekt sterke druk, raakt alles aan, lijkt ongevoelig |
| Proprioceptief | Stijve bewegingen, ongemak in houding | Wiegt, springt, zoekt compressies |
| Vestibulair | Vermijdt beweging, wagenziekte | draait om zichzelf, zoekt intense beweging |
Het institutionele milieu aanpassen
De omgeving van een medisch-sociale instelling is doorgaans niet ontworpen met het oog op sensorische bijzonderheden. Collectieve geluiden, gestandaardiseerde verlichting, gedeelde ruimtes: deze kenmerken kunnen een constante sensorische stress voor autistische bewoners genereren. Het aanpassen van de omgeving is een belangrijke hefboom voor het verbeteren van het welzijn.
Aanpassingen van de geluidsomgeving
Het verminderen van omgevingsgeluid vereist verschillende interventies: absorberende bekledingen (tapijt, akoestische panelen), stil meubilair (viltjes onder de stoelen), organisatie die gelijktijdige geluidsbronnen beperkt. Rustige zones, beschermd tegen collectieve geluiden, moeten toegankelijk zijn om herstel mogelijk te maken.
Voor hypersensitieve personen biedt het beschikbaar stellen van gehoorbescherming (hoofdtelefoons, oordoppen) een aanvullende individuele oplossing. Deze apparatuur moet positief gepresenteerd worden en het gebruik ervan vergemakkelijkt worden, zodat bewoners deze zelfstandig kunnen gebruiken wanneer ze dat nodig hebben.
Aanpassingen van de visuele omgeving
De verlichting verdient bijzondere aandacht. Neonverlichting, die bijzonder problematisch is (flikkering, geluid), kan worden vervangen door kwaliteits-LED's. Dimmer kunnen de lichtintensiteit aanpassen. Het gebruik van natuurlijk licht, wanneer mogelijk, wordt over het algemeen beter verdragen. Minder verlichte zones bieden schuilplaatsen voor fotosensitieve personen.
De algemene visuele omgeving moet overbelasting vermijden: rustgevende kleuren in plaats van felle, sobere en georganiseerde affichage, gesloten opbergmogelijkheden om visuele rommel te verminderen. Duidelijke en stabiele signalering helpt bij het oriënteren zonder visuele overbelasting.
COCO: activiteiten aangepast aan sensorische profielen
Het COCO PENSE en COCO BOUGE programma van DYNSEO biedt activiteiten die aanpasbaar zijn aan sensorische bijzonderheden. De overzichtelijke interface, de geleidelijke moeilijkheidsgraden en de afwezigheid van agressieve visuele of auditieve stimulaties zijn geschikt voor hypersensitieve personen. De afwisseling tussen rustige cognitieve activiteiten en actieve pauzes voldoet aan de behoeften van sensorische regulatie. De teams kunnen het gebruik aanpassen aan het sensorische profiel van elke bewoner.
Ontdek COCODe speciale sensorische ruimtes
Steeds meer instellingen creëren speciale sensorische ruimtes, soms snoezelen kamers genoemd naar het oorspronkelijke Nederlandse concept. Deze ruimtes maken het mogelijk om ofwel te ontspannen (rustige en gecontroleerde omgeving), ofwel te stimuleren (voor hyposensitieve personen), afhankelijk van de behoeften van elke persoon.
De uitrusting van een sensorische ruimte
Een sensorische ruimte kan verschillende uitrustingen bevatten afhankelijk van de doelstellingen. Voor ontspanning: dimbare en aanpasbare verlichting, zachte muziek, zachte visuele elementen (vezels, projecties), comfortabele matrassen, verzwaarde dekens. Voor stimulatie: vibrerende objecten, schommels, trampolines, ballen met verschillende texturen. Het is belangrijk dat de ruimte kan worden aangepast aan de individuele behoeften.
Toegang tot de sensorische ruimte moet worden vergemakkelijkt om zelfregulatie mogelijk te maken. Een bewoner die angst of overbelasting voelt, moet zelfstandig of met begeleiding naar deze ruimte kunnen gaan. De gebruiksregels worden gedefinieerd met de teams en aangepast aan elke persoon.
- Rustige zone met dimbare verlichting en geluidsisolatie
- Comfortabele en gevarieerde zitplaatsen (zitzak, hangmat, fauteuil)
- Rustgevende visuele elementen (vezels, projector)
- Gevarieerd tactiel materiaal (verzwaarde dekens, sensorische ballen)
- Controleerbare geluidsapparatuur (muziek, natuurgeluiden)
- Bewegingsruimte indien mogelijk (schommel, trampoline)
- Georganiseerde opslag van materiaal
- Duidelijke en visuele gebruiksregels
"De creatie van een sensorische ruimte in onze instelling was een revolutie. De bewoners die deze regelmatig gebruiken, zijn veel rustiger gedurende de dag. We hebben een significante afname van uitdagend gedrag waargenomen. Het is een essentieel hulpmiddel geworden in onze begeleiding, en de training van de teams was bepalend voor het goede gebruik."
Strategieën voor sensorische regulatie
Naast het aanpassen van de omgeving kunnen getrainde professionals strategieën voor sensorische regulatie voorstellen die zijn afgestemd op elke bewoner. Deze strategieën zijn gericht op het vermijden van overbelasting of het bieden van de nodige stimulaties aan hyposensitieve personen.
De sensorische dieet
Het concept van "sensorische dieet" verwijst naar een gepersonaliseerd programma van sensorische activiteiten die in de dag zijn geïntegreerd om een optimaal regulatieniveau te behouden. Zoals een voedingsdieet de voedingsstoffen in evenwicht houdt, houdt de sensorische dieet de sensorische inbreng in evenwicht. Het wordt ontwikkeld door een ergotherapeut of psychomotricien en uitgevoerd door het hele team.
Een sensorische dieet kan proprioceptieve activiteiten omvatten (dragen van een verzwaarde vest, duwoefeningen), regelmatige sensorische pauzes (toegang tot de rustige ruimte), bewegingsactiviteiten (wandelen, schommelen), en beschikbare regulatietools (fidget, stressbal). De integratie van deze elementen in de dagelijkse planning voorkomt overbelasting.
Individuele regulatietools
Tools kunnen aan bewoners worden aangeboden voor hun zelfregulatie. Voor hypersensitieve personen: noise-cancelling hoofdtelefoons, getinte brillen, rustige fidgets. Voor hyposensitieve personen: kauwobjecten, verzwaarde ballen, vibrerende kussens. De training van de teams omvat kennis van deze tools en begeleiding bij het gebruik ervan.
Het langetermijndoel is om zelfregulatie te ontwikkelen: dat de persoon zelf zijn sensorische behoeften herkent en de juiste strategieën zelfstandig toepast. Deze leerervaring vindt geleidelijk plaats, met de ondersteuning van professionals.
Opleiding DYNSEO: de sensorische benadering integreren
De opleiding "Een kind met autisme begeleiden: sleutels en oplossingen voor de dagelijkse praktijk" van DYNSEO behandelt sensorische bijzonderheden en hun inachtneming in de begeleiding. Het stelt professionals in staat om de sensorische manifestaties te begrijpen, de behoeften te evalueren en aangepaste strategieën te implementeren. Deze opleiding aanvult de gespecialiseerde bijdragen van de ergotherapeut of psychomotricien voor een samenhangend team.
Ontdek de opleidingDe momenten van de dagelijkse routine aanpassen
De maaltijden
Het moment van de maaltijd omvat vaak talrijke sensorische prikkels: geluiden uit de eetzaal, geuren uit de keuken, texturen van het voedsel, nabijheid van andere gasten. Voor gevoelige bewoners kunnen aanpassingen dit moment vergemakkelijken: plaatsing in een rustigere hoek, mogelijkheid om op een ander tijdstip te eten of in een aparte ruimte indien nodig, aanpassing van voedseltexturen.
Voedselselectiviteit, vaak voorkomend in autisme, heeft vaak sensorische componenten. Intoleranties voor bepaalde texturen, temperaturen of mengsels moeten worden gerespecteerd. Het verbreden van het voedingsrepertoire, indien gewenst, gebeurt zeer geleidelijk en zonder druk.
Hygiënezorg
Hygiënezorg (douche, aankleden, mondverzorging) vraagt intensief om het tactiele systeem. Water op de huid, de wrijving van kleding, het poetsen van de tanden kan als onaangenaam of zelfs pijnlijk worden ervaren. Aanpassingen kunnen het ongemak verminderen: temperatuur en druk van het water aangepast, kleding van getolereerde texturen, zachte tandenborstels.
Anticipatie en rituelen bieden veiligheid in deze momenten. Een voorspelbare gang van zaken, visuele ondersteuningen die de stappen aangeven, een rustige en geduldige begeleiding verminderen de angst. De voorkeuren van elke bewoner worden gedocumenteerd en gerespecteerd door het hele team.
Activiteiten en verplaatsingen
De voorgestelde activiteiten moeten rekening houden met de sensorische profielen. Een zeer stimulerende activiteit (harde muziek, bewegingen) is geschikt voor hyposensitieve personen, maar niet voor hypersensitieve. Het aanbieden van alternatieven of aanpassingen (noise-cancelling hoofdtelefoons, plaatsing ver weg van luidsprekers) maakt inclusie voor iedereen mogelijk.
Verplaatsingen (binnen de instelling, naar buiten) worden blootgesteld aan verschillende en soms onvoorspelbare stimulaties. Het voorbereiden ervan (informatie over de verwachte omgeving), het uitrusten (gehoorbescherming voor transport) en het voorzien van hersteltijd na uitstapjes helpt gevoelige personen om met deze situaties om te gaan.
💡 Hulpbronnen voor teams en gezinnen
Om de behoeften van de sensorische en hun inachtneming verder te begrijpen, biedt DYNSEO aanvullende hulpbronnen aan. De gids voor het begeleiden van autistische kinderen en de gids voor het begeleiden van autistische volwassenen behandelen sensorische bijzonderheden en bieden concrete strategieën aan. Deze gidsen kunnen met gezinnen worden gedeeld voor een coherentie in de benaderingen.
Train het hele team
De sensorische benadering kan alleen effectief zijn als deze door het hele team wordt gedeeld. Alle professionals die in contact komen met de bewoners moeten de sensorische bijzonderheden begrijpen en hun gedrag aanpassen. Een opleiding op meerdere niveaus maakt deze collectieve toe-eigening mogelijk.
Bewustwordingstraining voor iedereen
Een basistraining maakt het hele personeel (onderwijs, zorg, algemene diensten) bewust van de sensorische bijzonderheden van autisme. Het stelt hen in staat om het gedrag van bewoners te begrijpen, zich aan te passen (zachtjes praten, sterke parfums vermijden, hun aanwezigheid aankondigen voordat ze aanraken) en bij te dragen aan een respectvolle omgeving.
Verdiepende training voor referenten
Referentprofessionals (onderwijzers, psychomotriciërs, ergotherapeuten) krijgen een diepgaandere training. Ze beheersen de evaluatietools, weten hoe ze gepersonaliseerde sensorische regulatieplannen moeten opstellen, leiden de sensorische ruimtes en begeleiden hun collega's bij het implementeren van aanpassingen.
Supervisie en praktijkanalyse
Naast de initiële training bieden regelmatige supervisie- of praktijkanalysetijden de mogelijkheid om moeilijke situaties te behandelen, observaties te delen en strategieën te verfijnen. Een ergotherapeut of psychomotricien kan betrokken zijn bij deze momenten van collectieve reflectie.
De sleutelrol van de ergotherapeut en psychomotricien
De ergotherapeut en psychomotricien zijn de meest gespecialiseerde professionals in de evaluatie en sensorische begeleiding. Hun expertise is waardevol voor het opleiden van teams, het evalueren van profielen, het ontwerpen van ruimtes en regulatieprogramma's. Als er geen ergotherapeut of psychomotricien in de instelling is, kan een partnerschap met een externe professional worden overwogen om van deze expertise te profiteren.
De impact van de sensorische benadering evalueren
Het implementeren van een sensorische benadering vertegenwoordigt een investering in training, uitrusting en organisatie. Het evalueren van de impact maakt het mogelijk om de nut ervan aan te tonen en de acties aan te passen. Verschillende indicatoren kunnen worden gevolgd.
Welzijnsindicatoren
Het welzijn van de bewoners is het belangrijkste doel. Evaluatietools voor welzijn (observatie van positief gedrag, aangepaste vragenlijsten) maken het mogelijk om dit te meten. De vermindering van tekenen van stress en sensorisch ongemak is een directe indicator van de effectiviteit van de aanpassingen.
Indicatoren van uitdagend gedrag
De vermindering van uitdagend gedrag, zowel in frequentie als in intensiteit, getuigt vaak van de effectiviteit van de sensorische benadering. Het volgen van incidenten en hun analyse vanuit sensorisch perspectief (had het gedrag een sensorische trigger?) voedt deze evaluatie.
Deelnamindicatoren
De verbetering van de deelname aan activiteiten en de autonomie in dagelijkse handelingen weerspiegelt een beter sensorisch comfort. Bewoners die nu bereid zijn deel te nemen aan activiteiten die ze eerder vermeden, of die beter omgaan met hygiënezorg, tonen de voordelen van de aanpassingen aan.
Conclusie: een benadering die het dagelijks leven transformeert
De sensorische benadering vertegenwoordigt een paradigmaverschuiving in de begeleiding van autistische personen in instellingen. Door over te stappen van een gedraggerichte visie naar een begrip van de onderliggende sensorische oorzaken, opent het respectvolle en effectieve interventiemogelijkheden.
De training van de teams is de sleutel tot deze transformatie. Het begrijpen van de sensorische bijzonderheden van elke bewoner, het aanpassen van de omgeving, het voorstellen van regulatiestrategieën, het creëren van speciale ruimtes: al deze acties dragen bij aan een significante verbetering van de kwaliteit van leven van de begeleide personen.
Tools zoals het COCO-programma van DYNSEO, met hun aangepaste interface en activiteiten die rekening houden met sensorische bijzonderheden, integreren zich natuurlijk in deze benadering. Door training, aanpassingen en geschikte tools te combineren, kunnen instellingen een werkelijk gastvrije omgeving bieden voor autistische personen.
