Bij letsels veroorzaakt door multiple sclerose blijft het brein niet passief. Het heeft een buitengewoon vermogen om zich te reorganiseren, nieuwe verbindingen te creëren en alternatieve wegen te vinden om zijn functies te behouden: dit wordt hersenplasticiteit of neuroplasticiteit genoemd. Dit aanpassingsvermogen is een aanzienlijke bron van hoop voor mensen met MS, omdat het actief kan worden gestimuleerd om schade te compenseren en cognitieve vermogens te behouden.

Wat is hersenplasticiteit?

Hersenplasticiteit verwijst naar het vermogen van het brein om zich te veranderen, zich te reorganiseren en zich gedurende het leven aan te passen. In tegenstelling tot wat lange tijd werd gedacht, is het brein niet gefixeerd zodra het volwassen is: het blijft nieuwe verbindingen tussen neuronen creëren, sommige circuits versterken en andere verzwakken, en zelfs nieuwe neuronen genereren in bepaalde gebieden. Deze plasticiteit is de biologische basis van leren en geheugen, maar ook van herstel na een hersenletsel.

In de context van multiple sclerose krijgt hersenplasticiteit een bijzondere betekenis. Wanneer een gebied van de hersenen wordt beschadigd door een demyelinisatieplaquette, kunnen andere gebieden het overnemen en de verstoorde functie waarborgen. Dit compensatiemechanisme verklaart waarom sommige mensen relatief behouden cognitieve vermogens hebben ondanks talrijke zichtbare letsels op MRI.

Hersenplasticiteit bij MS: de wetenschappelijke bewijzen

Functionele hersenbeeldvormingstudies hebben sterke bewijzen geleverd van de hersenplasticiteit die aan het werk is bij multiple sclerose. Wanneer mensen met MS worden gevraagd om cognitieve taken uit te voeren tijdens een functionele MRI, worden vaak verschillende patronen van hersenactivatie waargenomen in vergelijking met gezonde mensen: meer hersengebieden worden gerekruteerd om dezelfde taak uit te voeren.

Deze uitgebreide activatie getuigt van de compensatie-inspanningen die door het brein worden geleverd. In het gezicht van letsels die bepaalde neuronale paden vertragen of blokkeren, rekruteert het brein alternatieve circuits. Deze compensatoire plasticiteit stelt in staat om cognitieve prestaties te behouden ondanks de schade, althans tot op zekere hoogte. Het verklaart ook waarom twee mensen met een vergelijkbare letsellast op MRI zeer verschillende cognitieve vermogens kunnen hebben.

Cognitieve reserve: een schild tegen letsel

Het concept van cognitieve reserve is nauw verbonden met hersenplasticiteit. Cognitieve reserve vertegenwoordigt het vermogen van het brein om schade te tolereren voordat dit zich vertaalt in cognitieve symptomen. Het wordt gedurende het leven opgebouwd door middel van onderwijs, stimulerende intellectuele activiteiten, een rijk sociaal leven en gevarieerde ervaringen.

Mensen met een hoge cognitieve reserve hebben meer middelen om de letsels van MS te compenseren. Hun brein heeft meer verbindingen en verwerkingsstrategieën ontwikkeld, waardoor er meer alternatieven zijn wanneer bepaalde paden zijn beschadigd. Daarom is cognitieve stimulatie zo belangrijk: het helpt om deze beschermende reserve op te bouwen en te behouden.

Mijn neuroloog toonde me mijn MRI's met veel letsels en zei dat ik volgens de beelden meer moeite zou moeten hebben dan ik voel. Hij legde uit dat mijn brein opmerkelijk goed compenseerde, waarschijnlijk dankzij mijn cognitieve reserve. Dat motiveerde me om door te gaan met mijn intellectuele activiteiten en dagelijkse cognitieve stimulatie.

Nathalie, 44 jaar, MS sinds 9 jaar

Hoe hersenplasticiteit te stimuleren

Hersenplasticiteit is geen passief fenomeen dat we alleen maar kunnen observeren. Het kan actief worden gestimuleerd door ons gedrag en onze activiteiten. Verschillende factoren bevorderen plasticiteit en het vermogen van het brein om letsels te compenseren.

Cognitieve stimulatie: train je brein

Het brein functioneert volgens het principe "use it or lose it": de verbindingen die vaak worden gebruikt, worden versterkt, terwijl de verwaarloosde verbindingen verzwakken. Regelmatige cognitieve stimulatie met programma's zoals EDITH en JOE houdt de neuronale circuits actief en bevordert de creatie van nieuwe verbindingen. Hoe meer het brein op verschillende manieren wordt uitgedaagd, hoe meer potentiële alternatieve paden het ontwikkelt.

• Variëteit aan oefeningen: Verschillende cognitieve functies (geheugen, aandacht, taal, redenering) aanspreken om een veelzijdig brein te ontwikkelen
• Progressie in moeilijkheidsgraad: Een aangepaste uitdaging stimuleert plasticiteit, terwijl een te gemakkelijke taak geen aanpassing teweegbrengt
• Regelmaat: Korte en frequente sessies zijn effectiever dan lange maar sporadische sessies
• Nieuwigheid: Nieuwe dingen leren stimuleert de hersenplasticiteit bijzonder sterk

Lichamelijke activiteit: een booster voor plasticiteit

Lichamelijke oefening is een van de krachtigste stimulansen voor hersenplasticiteit. Het verhoogt de productie van neurotrofische factoren, waaronder BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor), een eiwit dat de overleving van bestaande neuronen bevordert en de creatie van nieuwe neuronen en synapsen stimuleert. Lichamelijke activiteit verbetert ook de cerebrale bloedcirculatie, waardoor meer zuurstof en voedingsstoffen naar het brein worden gebracht.

Voor mensen met MS is aangepaste lichamelijke activiteit dubbel voordelig: het stimuleert de hersenplasticiteit en verbetert tegelijkertijd de fysieke vermogens, slaap, stemming en vermoeidheid. Wandelen, zwemmen, fietsen, yoga: de opties zijn talrijk en kunnen worden aangepast aan de mogelijkheden van ieder individu.

Slaap: tijd voor consolidatie

Slaap speelt een cruciale rol in hersenplasticiteit. Het is tijdens de slaap dat de leerprocessen van de dag worden geconsolideerd, dat synaptische verbindingen worden versterkt of gesnoeid, en dat het brein zich ontdoet van zijn metabolische afvalstoffen. Kwalitatieve slaap is dus essentieel om optimaal te profiteren van cognitieve stimulatie en om een optimale hersenplasticiteit te behouden.

Een neuroprotectief dieet

Bepaalde voedingsstoffen bevorderen hersenplasticiteit. Omega-3-vetzuren, die overvloedig aanwezig zijn in vette vis, zijn essentiële componenten van neuronmembranen en bevorderen de productie van BDNF. Antioxidanten in kleurrijke groenten en fruit beschermen neuronen tegen oxidatieve stress. Een evenwichtig mediterraan dieet biedt alle benodigde voedingsstoffen voor een goed functionerend en plastisch brein.

EDITH en JOE: programma's ontworpen om plasticiteit te stimuleren

De programma's EDITH en JOE van DYNSEO zijn ontworpen met inachtneming van de principes van hersenplasticiteit. Ze bieden gevarieerde oefeningen die verschillende cognitieve functies aanspreken, met een progressieve moeilijkheidsgraad die de uitdaging op een optimaal niveau houdt om de aanpassing van het brein te stimuleren.

De variëteit aan oefeningen

EDITH en JOE bieden tientallen verschillende spellen die gericht zijn op geheugen, aandacht, taal, redenering en visueel-ruimtelijke functies. Deze variëteit is essentieel om plasticiteit in het hele brein te stimuleren, niet alleen in bepaalde gebieden. Door de oefeningen te variëren, ontwikkelt u een veelzijdiger brein, met meer middelen om eventuele letsels te compenseren.

De adaptieve moeilijkheidsgraad

Om plasticiteit te stimuleren, moet de oefening een uitdaging vormen: niet te gemakkelijk (geen stimulatie), en niet te moeilijk (ontmoediging en stress). De DYNSEO-programma's passen zich aan uw niveau aan en groeien met u mee. EDITH biedt drie niveaus van moeilijkheid om zich aan te passen aan uw vorm van de dag, terwijl JOE automatisch het niveau aanpast om u in de optimale voortgangszone te houden.

De voortgangsmonitoring

Het zien van uw vooruitgang is motiverend en getuigt van de plasticiteit die aan het werk is. De gedetailleerde statistieken van EDITH en JOE stellen u in staat om uw evolutie in de tijd te volgen. Deze verbeteringen, hoe bescheiden ook, weerspiegelen de versterking van neuronale verbindingen en de opbouw van nieuwe paden in uw brein.

Toen ik een jaar geleden met EDITH begon, leken sommige oefeningen echt moeilijk. Vandaag de dag doe ik ze met gemak en ben ik doorgestroomd naar hogere niveaus. Mijn neuroloog zei dat deze verbetering van mijn prestaties getuigt van de plasticiteit van mijn brein die aan het werk is. Dat geeft me hoop.

Michel, 56 jaar, MS sinds 18 jaar

De grenzen van hersenplasticiteit

Hoewel hersenplasticiteit een aanzienlijke bron van hoop is, is het belangrijk om ook de grenzen ervan te kennen om realistische verwachtingen te hebben. Het compensatievermogen van het brein is niet oneindig en hangt af van verschillende factoren.

De beschikbare reserve

Het compensatievermogen hangt af van de beschikbare cognitieve en hersenreserve. Hoe meer letsels zich ophopen, hoe meer de reservebronnen worden aangesproken. Op een bepaald moment kan de reserve uitgeput raken en verschijnen de cognitieve symptomen. Daarom is het belangrijk om uw reserve op te bouwen en te behouden door middel van cognitieve stimulatie, vooral vroeg in de ziekte.

De energetische kosten van compensatie

Cerebrale compensatie heeft een energetische kost. Het gebruik van alternatieve paden, het rekruteren van meer hersengebieden voor dezelfde taak verbruikt meer energie. Dit verklaart deels waarom mensen met MS sneller mentaal vermoeid raken: hun brein werkt harder om dezelfde prestaties te behouden. Cognitieve vermoeidheid is in zekere zin de prijs die moet worden betaald voor deze opmerkelijke compensatie.