Depressie is niet zomaar een emotionele reactie op de diagnose van multiple sclerose: het is een echte complicatie van de ziekte, gerelateerd aan de mechanismen van MS zelf. Het treft tot de helft van de mensen die er in hun leven aan lijden en heeft een directe en significante impact op de cognitieve functies. Het herkennen van depressie, het begrijpen van de link met cognitie, en het adequaat behandelen zijn essentiële stappen om je hersenen en kwaliteit van leven te beschermen.

Depressie bij MS: meer dan een reactie op de diagnose

Het is natuurlijk om je verdrietig, ontmoedigd of angstig te voelen na een diagnose van multiple sclerose. Echter, de depressie die mensen met MS treft, gaat vaak verder dan een simpele psychologische reactie op de ziekte. Specifieke biologische mechanismen van MS dragen direct bij aan depressie, wat de hoge frequentie in deze populatie verklaart.

De door MS veroorzaakte hersenlaesies kunnen gebieden beïnvloeden die betrokken zijn bij de regulering van de stemming. De chronische ontsteking die bij de ziekte aanwezig is, beïnvloedt ook neurotransmitters zoals serotonine en dopamine, die betrokken zijn bij depressie. De basisbehandelingen van MS, met name interferonen, kunnen ook stemmingsbijwerkingen hebben. Depressie bij MS heeft dus meerdere oorzaken, zowel psychologisch als biologisch.

Depressie en vermoeidheid onderscheiden

Een van de uitdagingen bij MS is het onderscheiden van depressie en vermoeidheid, een alomtegenwoordig symptoom van de ziekte. Beide delen gemeenschappelijke manifestaties: gebrek aan energie, moeite met motivatie, slaapproblemen, concentratieproblemen. Toch is het belangrijk om ze te onderscheiden omdat hun behandelingen verschillen.

De MS-vermoeidheid is typisch fysiek en mentaal, verergert door inspanning en hitte, gedeeltelijk verlicht door rust. Depressie kenmerkt zich meer door een aanhoudend gevoel van verdriet, verlies van plezier in gewoonlijk plezierige activiteiten, een gevoel van hopeloosheid of nutteloosheid, soms negatieve ideeën. In werkelijkheid co-existeren en verergeren de twee elkaar vaak.

Impact van depressie op de cognitieve functies

Depressie heeft een directe en meetbare impact op de cognitieve functies, los van de effecten van MS zelf. Bij mensen met MS komt deze impact bovenop de al door de ziekte veroorzaakte cognitieve stoornissen, wat een bijzonder moeilijke situatie creëert. Het herkennen en behandelen van depressie kan dus een significante positieve invloed hebben op de hersencapaciteiten.

Psychomotorische vertraging

Depressie gaat typisch gepaard met een algehele vertraging: vertraging van gedachten, spraak, bewegingen. Deze psychomotorische vertraging lijkt op de cognitieve vertraging van MS en voegt zich erbij, waardoor de moeilijkheden worden vergroot. Mensen met MS die depressief zijn, kunnen zich nog langzamer voelen dan ze daadwerkelijk zijn vanwege de ziekte alleen.

Concentratie- en geheugenstoornissen

Depressie beïnvloedt de aandacht en het geheugen diepgaand. Negatieve gedachten en piekeren nemen de aandacht in beslag, waardoor er weinig ruimte overblijft om zich op andere zaken te concentreren. Het werkgeheugen, dat kortetermijninformatie vasthoudt en manipuleert, is bijzonder aangetast. Depressieve mensen hebben ook vaak het gevoel geheugenhiaten te hebben, zelfs als hun langetermijngeheugen relatief intact blijft.

• Concentratieproblemen: Gedachten worden overspoeld door negatieve gedachten die het moeilijk maken om zich op een taak te richten
• Aangetast werkgeheugen: Moeite met het onthouden en manipuleren van meerdere informatie tegelijkertijd
• Onbeslistheid: Zelfs eenvoudige beslissingen worden moeilijk te nemen
• Negatief denken: Neiging om alles zwart te zien, wat de verwerking van informatie vertekent

Verlies van motivatie en initiatief

Depressie wordt vaak gekenmerkt door een verlies van motivatie en initiatief, wat psychiaters anergie of abulie noemen. Getroffen personen hebben moeite om activiteiten op te starten, zelfs die waarvan ze weten dat ze belangrijk of plezierig zijn. Dit verlies aan motivatie kan worden verward met luiheid of een gebrek aan wilskracht, terwijl het een echt symptoom van de depressieve ziekte is.

Dit verlies van motivatie heeft directe gevolgen voor cognitieve training. Een depressief persoon kan moeite hebben om zich te motiveren om zijn dagelijkse oefeningen met EDITH of JOE te doen, zelfs als hij weet dat het goed voor hem is. Daarom is de behandeling van depressie een belangrijke voorwaarde om volledig te profiteren van cognitieve stimulatie.

Tijdens mijn depressie had ik het gevoel dat ik 50 IQ-punten kwijt was. Ik kon me niet meer concentreren, niets onthouden, zelfs de meest eenvoudige beslissing niet nemen. Toen ik eindelijk behandeld werd, was het alsof de mist geleidelijk optrok. Mijn cognitieve moeilijkheden gerelateerd aan MS waren er nog steeds, maar ze werden niet langer versterkt door depressie.

Catherine, 46 jaar, MS sinds 11 jaar

De tekenen van depressie herkennen

Depressie is vaak ondergediagnosticeerd bij MS, deels omdat de symptomen worden verward met die van de ziekte zelf. Toch is het herkennen ervan essentieel omdat het effectief behandeld kan worden. Hier zijn de tekenen die waarschuwingssignalen moeten afgeven en aanleiding moeten geven om er met uw arts over te praten.

Symptomen om op te letten

• Depressieve stemming: Aanhoudend verdriet, gevoel van leegte of hopeloosheid, gedurende minstens twee weken
• Verlies van interesse of plezier: Activiteiten die normaal gesproken plezierig zijn, wekken geen interesse meer op en geven geen voldoening
• Slaapproblemen: Slapeloosheid of juist hypersomnie (veel te veel slapen)
• Veranderingen in eetlust: Verminderde eetlust met gewichtsverlies of juist overeten met gewichtstoename
• Vermoeidheid of verlies van energie: Bovenop de gebruikelijke vermoeidheid van MS, uitputting die niet verbetert door rust
• Gevoelens van schuld of nutteloosheid: Neiging tot zelfverwijt, zich een last voelen voor anderen
• Concentratieproblemen: Bovenop de cognitieve stoornissen van MS, onvermogen om zich ergens op te concentreren
• Doodsdenken: Terugkerende gedachten aan de dood, suïcidale gedachten (teken van ernst die dringende hulp vereist)

Depressie behandelen om vaardigheden terug te winnen

Het goede nieuws is dat depressie effectief kan worden behandeld, zelfs in de context van MS. Verschillende benaderingen, vaak gecombineerd, kunnen helpen om een beter humeur terug te krijgen en, tegelijkertijd, om de door depressie aangetaste cognitieve functies te verbeteren.

De psychotherapieën

Psychotherapie, met name cognitieve gedragstherapie (CGT), wordt aanbevolen als eerste benadering voor milde tot matige depressies en als aanvulling op medicatie bij ernstigere depressies. CGT helpt negatieve automatische gedachten die depressie voeden te identificeren en te veranderen, en gestaag zinvolle activiteiten te hervatten.

Andere vormen van psychotherapie kunnen ook nuttig zijn: acceptatie- en commitmenttherapie (ACT), mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT), interpersoonlijke therapieën. De keuze hangt af van de voorkeuren van de persoon en de beschikbaarheid van therapeuten.

Medicamenteuze behandelingen

Antidepressiva kunnen nodig zijn voor matige tot ernstige depressies of wanneer alleen psychotherapie niet voldoende is. Selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI's) worden vaak als eerste lijn gebruikt omdat ze over het algemeen goed worden verdragen. De keuze van het medicijn en de monitoring moeten worden uitgevoerd door een arts die goed op de hoogte is van MS om interacties met andere behandelingen te vermijden.

Lichamelijke activiteit als antidepressivum

Lichaamsbeweging heeft goed gedocumenteerde antidepressieve effecten, vergelijkbaar met die van medicatie bij milde tot matige depressies. Het bevordert de afgifte van endorfines, verbetert de slaap, verhoogt het zelfbeeld en biedt een gevoel van prestatie. Voor mensen met MS kan een aangepaste lichamelijke activiteit (wandelen, zwemmen, yoga, hometrainer) een waardevolle aanvulling zijn op de behandeling van depressie.

Cognitieve stimulatie als ondersteuning

Nadat de depressie is aangepakt, kan cognitieve stimulatie met programma's zoals EDITH en JOE een belangrijke ondersteunende rol spelen. Cognitieve oefeningen bieden haalbare dagelijkse doelen, een gevoel van prestatie, en kunnen helpen om het vertrouwen in eigen capaciteiten te herstellen. Ze vervangen de behandeling van depressie niet, maar voegen zich er nuttig aan toe.

Mijn psychiater schreef me een antidepressivum voor en raadde me aan om zachte lichaamsbeweging te hervatten. Enkele weken later voelde ik dat de mist optrok. Toen kon ik weer beginnen met mijn oefeningen bij EDITH, die ik tijdens mijn depressie volledig had opgegeven. Vandaag maken deze oefeningen deel uit van mijn dagelijkse routine en helpen me om mijn moraal hoog te houden.

Pierre, 52 jaar, MS sinds 15 jaar

Preventie en behoud van psychologisch welzijn

Buiten de behandeling van depressieve episoden is het belangrijk om strategieën op te zetten om terugval te voorkomen en een goed psychologisch evenwicht in het dagelijks leven te behouden. Deze strategieën maken integraal deel uit van de algehele zorg van MS.

Bouwen aan een ondersteunend netwerk

Sociale isolatie is een belangrijke risicofactor voor depressie. Sociale contacten onderhouden, zelfs als de ziekte uitgaan moeilijk maakt, is essentieel. Familie, vrienden, patiëntenverenigingen, organisaties: alle vormen van sociale verbinding tellen. Aarzel niet om over uw ziekte en gevoelens te praten met vertrouwelingen.

Betekenisvolle activiteiten beoefenen

Het hebben van betekenisvolle en plezierige activiteiten is een beschermende factor tegen depressie. Zelfs als MS beperkingen oplegt, is het vaak mogelijk om aangepaste activiteiten te vinden: lezen, muziek, tuinieren, vrijwilligerswerk, handvaardigheid, cognitieve stimulatie met EDITH en JOE. Het belangrijkste is om een gevoel van nut en prestatie te behouden.

• Een routine behouden: Een dagelijkse structuur helpt tegen apathie en terugtrekken
• Realistische doelen stellen: Kleine haalbare doelen in plaats van grootse projecten
• Dankbaarheid beoefenen: Dagelijks enkele positieve elementen noteren helpt om de negatieve neiging te compenseren
• Zich aan licht blootstellen: Natuurlijk licht heeft positieve effecten op de stemming, vooral in de winter