Effectieve ABA-therapie: gedrag verbeteren stap voor stap

Wat is ABA-therapie en hoe werkt ze?

ABA is geen enkele losse oefening, maar een manier van kijken en werken. De therapeut, in de praktijk vaak een gedragskundige of een erkend gedragsanalist, begint met de vraag: wat gebeurt er vlak vóór het gedrag, wat doet het kind precies, en wat gebeurt er daarna? Die drie stappen noemt men het ABC-model: Antecedent (wat eraan voorafgaat), Behavior (het gedrag zelf) en Consequence (het gevolg). Wie de samenhang tussen die drie ziet, begrijpt veel beter waarom een kind schreeuwt, wegloopt, een gesprek vermijdt of juist een nieuwe vaardigheid vlot oppikt.

Een eenvoudig voorbeeld maakt dit concreet. Een kind krijgt in de klas een moeilijke opdracht (antecedent), gooit het schrift op de grond (gedrag) en mag daarna even de klas uit (gevolg). Voor het kind heeft het gedrag dan gewerkt: de moeilijke opdracht is weg. De kans is groot dat het gedrag terugkomt. Een ABA-therapeut zoekt dan niet in de eerste plaats naar een straf, maar naar een alternatief dat dezelfde behoefte vervult, bijvoorbeeld leren om met een kaartje om pauze te vragen of om hulp te vragen bij een lastige taak.

ABA wordt in meerdere vormen toegepast. Bij discrete trial training wordt een vaardigheid in korte, duidelijke leerstappen geoefend, met veel herhaling en onmiddellijke feedback. Bij meer natuurlijke werkvormen, zoals leren tijdens het spel of tijdens de maaltijd, sluit de therapeut aan bij wat het kind zelf interessant vindt. Beide vormen kunnen elkaar aanvullen. Welke combinatie het best past, hangt af van de leeftijd, de interesses, het ontwikkelingsniveau en de wensen van het gezin.

Belangrijk om te weten: ABA is geen geneesmiddel en maakt autisme niet "ongedaan". Autisme is een andere manier van waarnemen, communiceren en verwerken van prikkels. ABA richt zich op het aanleren van functionele vaardigheden en op het verminderen van gedrag dat het kind of zijn omgeving in de weg zit. Het kind blijft wie het is.

De kernprincipes: versterking, prompting, shaping, chaining en generalisatie

Achter elke sessie zitten enkele beproefde leerprincipes. Wie ze kent, begrijpt waarom een therapeut bepaalde keuzes maakt en kan thuis dezelfde logica volgen.

Positieve versterking

Bij positieve versterking volgt er direct na een gewenst gedrag iets wat het kind waardeert, waardoor de kans groter wordt dat het gedrag terugkomt. Dat kan een compliment zijn, een kort spelmoment, een sticker of toegang tot een favoriete activiteit. Het gaat niet om omkoping, maar om het erkennen van inspanning, zoals ook volwassenen gemotiveerd raken door waardering of een loon.

Prompting en het geleidelijk afbouwen van hulp

Een prompt is een hulpmiddel dat het kind helpt om het goede gedrag te laten zien: een gesproken aanwijzing, een gebaar, een afbeelding of lichamelijke begeleiding. Het doel is nooit dat de hulp blijft. Daarom wordt de prompt stap voor stap afgebouwd (in vaktaal fading), zodat het kind de vaardigheid uiteindelijk zelfstandig uitvoert. Een goede therapeut let erop dat het kind niet afhankelijk wordt van de aanwijzing.

Shaping: stap voor stap naar het eindgedrag

Bij shaping beloont men eerst benaderingen van het gewenste gedrag en wordt de lat geleidelijk hoger gelegd. Een kind dat nog niet kan vragen om water, wordt eerst bekrachtigd voor het wijzen naar het glas, dan voor een geluid, dan voor een woord en uiteindelijk voor een korte zin. Elke kleine stap telt en geeft succeservaringen.

Chaining: een reeks handelingen aanleren

Veel dagelijkse taken bestaan uit een keten van stappen: handen wassen, tanden poetsen, een jas aantrekken. Bij chaining wordt de taak in kleine schakels verdeeld. Het kind leert ze één voor één, vooruit (van de eerste stap naar de laatste) of achteruit (de therapeut doet bijna alles en het kind voert de laatste schakel uit, zodat het meteen het resultaat ervaart). Zijn alle schakels beheerst, dan worden ze aan elkaar gekoppeld.

Generalisatie

Een vaardigheid die alleen bij één persoon, op één plek en met één materiaal werkt, is nog niet af. Generalisatie betekent dat het kind de vaardigheid ook met andere mensen, op andere plekken en in andere situaties kan gebruiken. We komen hier verderop uitgebreid op terug, want het is vaak het verschil tussen een mooi resultaat op papier en echte verandering in het dagelijks leven.

Duidelijke doelen stellen: de basis van elk behandelplan

Zonder doelen is er geen richting. Een effectief ABA-programma begint daarom met een grondige beoordeling van wat het kind al kan, wat het lastig vindt en wat voor het gezin echt belangrijk is. Dat gebeurt door directe observatie, gesprekken met ouders en leerkrachten en soms door gestandaardiseerde vragenlijsten of vaardigheidsbeoordelingen. Deze startmeting is geen etiket, maar een kaart waarop de sterke kanten en de ontwikkelkansen zichtbaar worden.

Op basis daarvan worden doelen opgesteld die SMART zijn: specifiek, meetbaar, acceptabel en haalbaar, realistisch en tijdgebonden. "Beter communiceren" is te vaag. "Binnen drie maanden vraagt Noor tijdens het eten op eigen initiatief met een woord of een pictogram om iets wat ze wil, in vier van de vijf situaties" is helder, observeerbaar en controleerbaar.

Goede doelen zijn bovendien betekenisvol. Vraag u bij elk doel af: maakt deze vaardigheid het dagelijks leven van mijn kind of ons gezin merkbaar gemakkelijker of fijner? Een doel dat alleen "netjes" oogt, zoals urenlang stil aan tafel zitten, verdient een kritische blik. Een doel dat het kind meer keuzevrijheid, gezondheid, veiligheid of contact oplevert, verdient prioriteit.

Uit het behandelplan volgt een lijst van prioriteiten: welke vaardigheden komen eerst, welke gedragingen vragen om snelle aandacht omdat ze onveilig zijn, en hoe vaak en waar vindt de begeleiding plaats? Het plan is levend: het wordt herzien zodra het kind vooruitgang boekt of wanneer de situatie van het gezin verandert. Voor het vastleggen van afspraken kan een eenvoudig hulpmiddel zoals een blad voor sessiedoelen of een logboek voor thuis al veel helderheid brengen.

Gegevens verzamelen en analyseren: beslissen op basis van feiten

Een van de kenmerken die ABA onderscheiden van veel andere benaderingen, is de systematische registratie van gegevens. Dat klinkt technisch, maar het idee is eenvoudig: wie weet wat er echt gebeurt, hoeft niet te gokken.

Afhankelijk van het doel meet de therapeut verschillende dingen. Bij een woedeaanval kan dat de frequentie zijn (hoe vaak per dag), de duur (hoeveel minuten) en de intensiteit (hoe heftig). Bij een nieuwe vaardigheid kijkt men naar het percentage pogingen dat zelfstandig lukt, het aantal prompts dat nodig is en de snelheid waarmee het kind reageert. Registratie gebeurt met telformulieren, korte notities, ABC-formulieren of, met toestemming, video-opnames.

De verzamelde gegevens worden vervolgens geanalyseerd, vaak in eenvoudige grafieken. Zo zie je in één oogopslag of een lijn stijgt, daalt of stil blijft staan. Een daling in aantal woedeaanvallen na een nieuwe aanpak is bemoedigend. Blijft een vaardigheid na weken oefenen op hetzelfde niveau hangen, dan is dat een signaal om de aanpak te herzien in plaats van simpelweg harder te oefenen.

Voor ouders is er een grote winst: gegevens maken gesprekken concreter. In plaats van "het ging deze week niet zo goed" kunt u samen met het team kijken naar patronen. Gebeurt het vooral 's ochtends, na een slechte nacht, bij overgangen of juist bij onverwachte veranderingen? Zulke inzichten leiden tot gerichte aanpassingen. Houd de registratie wel haalbaar: een eenvoudig dagboek dat u echt bijhoudt is waardevoller dan een uitgebreid schema dat blijft liggen.

Positieve versterking in de praktijk: motiveren zonder druk

Positieve versterking is eenvoudig uit te leggen, maar moeilijk om goed te doen. Een paar vuistregels maken het verschil.

Kies versterkers die er voor het kind toe doen. Wat motiverend is, verschilt sterk per kind en per moment. Het ene kind wordt blij van een kietelspel, het andere van tien minuten met zijn favoriete treinen, een derde van een stickerkaart. Een preferentie-inventaris, een korte observatielijst van wat het kind spontaan kiest, helpt bij de keuze. Preferenties veranderen: wat vandaag werkt, kan over een maand zijn glans verloren hebben.

Let op de timing. De versterking volgt direct op het gewenste gedrag. Als er te veel tijd tussen zit, legt het kind het verband niet meer. Bij jonge kinderen gaat het om seconden, niet om uren.

Wees specifiek in uw lof. "Fijn dat je zelf je schoenen hebt aangedaan" geeft meer informatie dan een algemeen "goed zo". Het kind hoort precies welk gedrag u waardeert.

Varieer en bouw af. Aan het begin wordt elk goed antwoord beloond. Naarmate de vaardigheid vaster zit, worden de beloningen minder frequent en meer natuurlijk, zoals een glimlach, een vervolg op het spel of het simpele plezier van een zelfgemaakt resultaat. Zo wordt het kind minder afhankelijk van uitgesproken beloningen.

Maak beloning geen chantage. Een versterker is iets wat volgt op goed gedrag, geen dreigement. "Als je niet stil bent, krijg je dit niet" werkt anders dan "Wanneer je klaar bent met je puzzel, mag je buiten spelen". Het tweede is een duidelijke afspraak, het eerste voelt als druk.

Visuele ondersteuning versterkt het effect. Een dagplanning met pictogrammen, een tokenbord of een visuele timer maakt voor het kind zichtbaar wat er gaat gebeuren en wat de beloning is. Hierdoor neemt de onzekerheid af, en dat alleen al kan het gedrag rustiger maken.

Uitdagend gedrag begrijpen: van functionele analyse tot gedragsplan

Woedeaanvallen, agressie, weglopen of zelfbeschadiging zijn voor gezinnen vaak het zwaarst. Ze kunnen beangstigend zijn en het dagelijks leven bepalen. Wat helpt, is eerst te begrijpen dat uitdagend gedrag bijna altijd een functie heeft: het is een manier om iets te bereiken of te vermijden, of een signaal van ongemak, pijn, overprikkeling of onmacht.

De functionele gedragsanalyse (FBA)

Met een functionele gedragsanalyse onderzoekt het team waarom het gedrag optreedt. Meestal gaat het om één of meer van deze functies: aandacht krijgen, iets tastbaars verkrijgen (een speeltje, eten), een opdracht of situatie ontlopen, of sensorische beleving (het gedrag voelt op zich prettig of verlicht ongemak). Daarnaast kijkt men uitdrukkelijk naar gezondheid. Slaapgebrek, pijn, honger of een ontsteking worden vaak over het hoofd gezien, terwijl ze het gedrag sterk kunnen beïnvloeden. Een medisch gesprek met de huisarts of kinderarts hoort daarom bij een zorgvuldige aanpak.

Het gedragsinterventieplan (BIP)

Op basis van de analyse wordt een gedragsinterventieplan opgesteld. Een goed plan heeft drie sporen:

• Voorkomen (antecedent-strategieën). De omgeving of de aanpak wordt aangepast zodat het gedrag minder nodig is: een voorspelbare dagstructuur, visuele ondersteuning, keuzemogelijkheden, minder prikkels, een korte voorbereiding op overgangen.
• Aanleren (vervangend gedrag). Het kind leert een veilige manier om hetzelfde te bereiken: om pauze vragen, een pictogram aanwijzen, "help" zeggen of een kalmeerhoek opzoeken.
• Reageren (consequenties). Het team spreekt af hoe iedereen reageert op zowel het gewenste als het uitdagende gedrag, zodat het alternatief altijd beter werkt dan het oude gedrag.

Een veiligheidsplan voor crisismomenten hoort erbij: wat doen we als het kind of anderen in gevaar komen, wie doet wat en hoe komt iedereen daarna weer tot rust? Reactieve maatregelen zoals een time-out of het wegnemen van prikkels moeten kort, voorspelbaar en respectvol zijn en nooit als straf worden ingezet. Moderne richtlijnen zijn terughoudend met aversieve technieken en benadrukken dat de veiligheid en waardigheid van het kind voorop staan.

Wie hierbij extra ondersteuning zoekt, vindt praktische handvatten in de DYNSEO-training Autisme: moeilijke situaties in het dagelijks leven beheersen en in het hulpmiddel crisisbeheerplan TSA, dat helpt om vooraf afspraken te maken voor lastige momenten.

Geduld en consistentie zijn hierbij onmisbaar. Uitdagend gedrag verdwijnt zelden van de ene dag op de andere en neemt soms tijdelijk toe wanneer een oude strategie niet meer werkt (een zogeheten extinction burst). Als het team daarop voorbereid is, blijft het plan overeind en voorkomt u dat een moeilijke week per ongeluk het oude patroon versterkt.

Nieuwe vaardigheden aanleren: communicatie, sociaal gedrag en zelfzorg

Vermindering van uitdagend gedrag is nooit het enige doel. Minstens zo belangrijk is het aanleren van vaardigheden die het kind meer zelfstandigheid, plezier en verbondenheid geven. ABA werkt hierbij meestal op drie terreinen.

Communicatie

Communicatie is veel breder dan spreken. Sommige kinderen leren eerst wijzen, gebaren of pictogrammen gebruiken, anderen werken met een communicatiebord of een app voor ondersteunde communicatie (AAC). De eerste stap is vaak het leren vragen: om eten, om hulp, om een pauze, om aandacht. Pas daarna volgen reageren op vragen, benoemen, vertellen en een gesprek volgen. Elke manier van communiceren is waardevol, zolang het kind begrepen wordt. Een TSA-paspoort kan bovendien helpen om aan nieuwe begeleiders, leerkrachten of familieleden uit te leggen hoe uw kind communiceert, wat het nodig heeft en wat het prettig vindt.

Sociale vaardigheden

Sociale vaardigheden zoals beurten nemen, delen, samen spelen, een gesprek beginnen en afsluiten of emoties van anderen herkennen worden in kleine stappen geoefend. Sociale verhalen, rollenspellen en videomodellen helpen om situaties voorspelbaar te maken. Met visuele sociale scenario's kunt u bijvoorbeeld thuis voorbereiden wat er gebeurt tijdens een verjaardag, een bezoek aan de dokter of de eerste schooldag na de vakantie. Het herkennen van gezichtsuitdrukkingen en emoties vormt vaak een bouwsteen. De test voor het herkennen van emoties kan een eerste, luchtige oefening zijn voor wat oudere kinderen en jongeren, onder begeleiding van een volwassene en zonder dat het een diagnose oplevert.

Zelfzorg en dagelijkse zelfstandigheid

Aankleden, eten, naar het toilet gaan, tanden poetsen en de schooltas inpakken: dit zijn typische voorbeelden waar chaining uitkomst biedt. De taak wordt in schakels verdeeld, elke schakel krijgt een duidelijke visuele ondersteuning (bijvoorbeeld een fotostrip), en de hulp wordt geleidelijk afgebouwd. Een plaatje op de badkamerspiegel of een visuele timer kan het verschil maken tussen een ochtendstrijd en een rustige start van de dag. Elke stap die het kind zelf zet, vergroot zijn gevoel van eigenwaarde.

Ouderbetrokkenheid: samenwerken voor betere resultaten

Kinderen leren het meest in de situaties waarin ze het grootste deel van hun tijd doorbrengen: thuis en op school. Dat maakt ouders niet tot hulpverlener, wel tot essentiële partner. Hun kennis van het kind is onvervangbaar. Ze weten wat een bepaald geluid betekent, welk speelgoed rust brengt, welke gewoonten ochtenden vlot laten verlopen en welke dingen het kind echt blij maken.

Effectieve samenwerking tussen ouders en team ziet er meestal zo uit:

• Samen doelen kiezen. Wat voor de ouders belangrijk is, bepaalt mee de prioriteit. Een gezin dat niet meer naar de supermarkt durft, heeft andere eerste doelen dan een gezin dat worstelt met slapen.
• Observeren en oefenen. Ouders kijken mee tijdens sessies, krijgen uitleg en oefenen onder begeleiding. Zo voelen ze zich zekerder en kan de therapeut direct bijsturen.
• Thuis toepassen in het kleine. Het gaat om haalbare dingen: één routine, één visuele planning, één manier van prijzen. Liever drie eenvoudige gewoonten die u volhoudt dan tien ambitieuze plannen.
• Regelmatig overleg. Een vast moment om terug te blikken, vragen te stellen en bij te sturen voorkomt dat misverstanden blijven hangen.
• Zorg voor uzelf. Een uitgeputte ouder kan niet consequent zijn. Hulp van familie, een oppasuurtje of een luisterend oor bij lotgenoten is geen luxe, maar onderdeel van een duurzame aanpak.

Een eenvoudig voortgangsdagboek voor thuis helpt om kleine successen te noteren. Juist op zware dagen is het troostrijk om terug te lezen wat er al gelukt is.

Consistentie en generalisatie: van de therapieruimte naar het echte leven

Een kind dat in de behandelkamer prachtig om een koekje vraagt, maar thuis nog steeds schreeuwt, heeft de vaardigheid nog niet gegeneraliseerd. Dat is geen falen; het is een bekend verschijnsel dat vraagt om een gerichte aanpak.

Consistentie betekent dat belangrijke volwassenen, zoals ouders, leerkrachten, begeleiders en grootouders, op dezelfde manier reageren op hetzelfde gedrag. Voor een kind met autisme, voor wie voorspelbaarheid zeer geruststellend is, kan een wisselende reactie verwarrend zijn: vandaag werkt schreeuwen wel, morgen niet. Consistentie betekent niet dat alles star moet zijn. Het betekent dat de grote lijnen gelijk blijven en dat afwijkingen worden uitgelegd.

Generalisatie kan gericht worden bevorderd:

• Oefen dezelfde vaardigheid met verschillende mensen: de therapeut, een ouder, een grootouder, een klasgenootje.
• Oefen op verschillende plekken: thuis, in de tuin, in de winkel, op school, bij de speeltuin.
• Gebruik verschillende materialen en formuleringen, zodat het kind niet alleen op één specifiek voorwerp of één zin reageert.
• Laat het gewenste gedrag natuurlijk bekrachtigen, bijvoorbeeld doordat vragen echt leidt tot krijgen wat je wilt.
• Werk met een gemeenschappelijke visuele ondersteuning (hetzelfde pictogram, dezelfde dagplanning) in alle omgevingen.

Voor kinderen in het onderwijs is overleg met de school cruciaal. Een korte, praktische afstemming met de leerkracht of zorgcoördinator over de belangrijkste strategieën, het gebruikte pictogram en de afspraken bij crisis voorkomt dat het kind op school iets anders ervaart dan thuis. Een gezamenlijk TSA-paspoort geeft nieuwe volwassenen in één oogopslag de belangrijkste informatie.

Voor ouders die willen leren hoe ze het dagelijkse leven met een kind met autisme kunnen structureren, biedt DYNSEO een uitgebreide online training aan.

🎓 Online training DYNSEO

Een kind met autisme begeleiden: sleutels en oplossingen voor het dagelijks leven

Praktische handvatten voor ouders en begeleiders: structuur, communicatie, routines en omgaan met moeilijke momenten, op uw eigen tempo.

Bekijk de training →

Succes meten: vooruitgang evalueren en het plan bijsturen

Hoe weet u of de therapie werkt? Niet alleen aan het gevoel, maar ook aan een combinatie van drie bronnen: metingen, observaties en de ervaring van het gezin.

Metingen. De gegevens uit de sessies laten zien of de vaardigheden en gedragingen bewegen in de gewenste richting. Een stijgende lijn bij zelfstandig vragen, een dalende lijn bij woedeaanvallen, minder prompts nodig: dat zijn heldere signalen.

Observaties. Cijfers vertellen niet alles. Kijkt het kind vaker op naar anderen? Lacht het meer? Is er meer contact tijdens het spel? Soms zijn de meest betekenisvolle veranderingen subtiel en zitten ze niet in een grafiek.

De ervaring van het gezin. Is de ochtend rustiger? Kunt u weer eens samen boodschappen doen? Voelt het kind zich gelukkiger? Het uiteindelijke doel is een betere kwaliteit van leven, voor het kind en voor de mensen om hem heen.

Als de vooruitgang uitblijft, is dat geen reden tot paniek maar een uitnodiging om te onderzoeken: zijn de doelen te groot, is de versterker niet meer motiverend, is er te weinig oefening buiten de sessies, speelt er pijn of stress, of past de aanpak niet bij dit kind? Het plan wordt dan aangepast. Als een doel is bereikt, volgt een nieuw doel, en soms volgt een stap terug naar minder intensieve begeleiding. Ook de afbouw van therapie hoort bij een goed plan: het uiteindelijke doel is dat het kind zo zelfstandig mogelijk wordt.

Evaluatiemomenten worden bij voorkeur vooraf gepland, bijvoorbeeld elke drie maanden, met alle betrokkenen aan tafel. Zo blijft het plan actueel en blijven ouders, leerkrachten en therapeuten op dezelfde lijn. Een visueel blad met sessiedoelen is hierbij een handig houvast.

Kritiek, ethiek en een kindgerichte aanpak

Een eerlijk artikel over ABA kan niet om de discussie heen. Een deel van de autismegemeenschap, onder wie volwassenen met autisme die als kind ABA kregen, heeft kritiek geuit. Oudere vormen van ABA waren soms erg gericht op gehoorzaamheid, op het onderdrukken van autistische eigenaardigheden zoals stimmen (herhalende bewegingen die rust geven) en maakten gebruik van strenge methoden. Sommigen ervaren dat als schadelijk en spreken van maskeren, stress en een verlies van zelfbeeld.

Hedendaagse, goede praktijken proberen daar ernstig rekening mee te houden. Een kindgerichte ABA-aanpak:

• respecteert het kind en vraagt waar mogelijk om instemming (assent), en stopt of past aan als het kind duidelijk aangeeft dat het niet meer wil;
• onderdrukt onschuldig, zelfregulerend gedrag zoals stimmen niet, tenzij het gevaarlijk is of de ontwikkeling echt in de weg staat;
• kiest doelen die de levenskwaliteit verhogen, niet doelen die vooral "normaal" moeten ogen;
• maakt veel gebruik van spel, keuzemogelijkheden en natuurlijke leermomenten;
• vermijdt aversieve technieken en let nauwkeurig op tekenen van stress;
• heeft ruimte voor de stem van het kind, van oudere kinderen en van de ouders.

Daarnaast is het goed te weten dat de wetenschappelijke discussie over de effectiviteit van intensieve gedragsmatige programma's niet is afgerond. Er zijn onderzoeken die gunstige effecten rapporteren op taal en dagelijkse vaardigheden, maar de kwaliteit van de studies, de verschillen tussen kinderen en de vraag welke uitkomsten er echt toe doen, blijven onderwerp van debat. Wees dus kritisch wanneer iemand garanties belooft. Een betrouwbare hulpverlener is open over wat wel en niet bekend is, werkt samen met andere professionals zoals logopedisten, ergotherapeuten en psychologen, en stuurt de aanpak bij op basis van wat het kind nodig heeft.

Welke vorm van ondersteuning het beste past, hangt af van uw kind, uw gezin en uw wensen. ABA kan een onderdeel zijn van een bredere aanpak waarin ook spel, sensorische ondersteuning, communicatie en emotionele begeleiding een plaats krijgen. Het begrijpen en reguleren van emoties is daarbij van groot belang, ook voor ouders.

🎓 Online training DYNSEO

Omgaan met de emoties van een autistisch kind

Begrijp wat emoties bij uw kind uitlokt, leer signalen vroeg herkennen en ontdek concrete hulpmiddelen om samen tot rust te komen.

Bekijk de training →

Aan de slag: een praktisch stappenplan voor het gezin

Wanneer u overweegt met ABA te beginnen, of wanneer u al een traject volgt en wilt weten of het goed loopt, helpt een eenvoudige leidraad.

1. Kijk naar het hele kind. Noteer eerst de sterke kanten, interesses en dingen die goed gaan, voordat u de lijst met problemen maakt.
2. Kies één tot drie prioriteiten. Te veel doelen tegelijk overbelasten kind en gezin.
3. Stel concrete, meetbare doelen op en bespreek hoe u de voortgang gaat volgen.
4. Zorg voor visuele ondersteuning. Een dagplanning met pictogrammen en een visuele timer brengen structuur en rust.
5. Spreek af hoe iedereen reageert op gewenst gedrag en op uitdagend gedrag.
6. Oefen in kleine stappen thuis en vier de kleine successen.
7. Plan evaluatiemomenten en stuur bij, zonder schuldvraag.
8. Blijf zorgen voor uzelf en voor het contact met uw kind buiten alle oefeningen om: samen lachen, knuffelen, spelen.