Activiteiten voor ouderen in het verpleeghuis of woonzorgcentrum: 25 ideeën

Waarom zijn activiteiten in een verpleeghuis of woonzorgcentrum zo belangrijk?

Een dag in een verpleeghuis bestaat voor een groot deel uit zorgmomenten: wassen, aankleden, eten, medicatie. Wat daartussen gebeurt, bepaalt vaak of een bewoner zich gezien en nuttig voelt. Activiteiten geven structuur aan de dag, brengen mensen bij elkaar en houden vaardigheden langer in gebruik. Ze kunnen ook onrust, verveling en eenzaamheid verminderen. Dat is geen wondermiddel, maar in de praktijk merken veel medewerkers en familieleden duidelijk verschil in sfeer en contact.

Een korte opmerking over de begrippen. In Nederland spreekt men meestal van een verpleeghuis of zorgcentrum. De term woonzorgcentrum gebruiken sommige organisaties voor een locatie waar wonen en zorg samengaan. Het lichte verzorgingshuis dat u misschien nog kent, is sinds 2015 grotendeels verdwenen. Mensen met een lichtere zorgvraag blijven nu langer thuis wonen, met ondersteuning via de gemeente (Wmo) en thuiszorg. Een verpleeghuis is bedoeld voor mensen met een zware zorgvraag, bijvoorbeeld bij gevorderde dementie. De zorg daar wordt betaald vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz). De ideeën in dit artikel zijn bruikbaar in beide situaties, ook in een dagbesteding of bij een zorgcentrum in de buurt.

Wie bepaalt welke activiteiten er zijn en wat kunt u als familie vragen?

Elke zorgorganisatie maakt eigen keuzes over haar activiteitenaanbod. Meestal werkt een activiteitenbegeleider of welzijnsmedewerker samen met de verzorgenden, vrijwilligers en soms een muziek- of creatief therapeut. Op papier staat per bewoner in het zorgplan wat belangrijk is: levensverhaal, voorkeuren, gewoonten en wensen. Dat zorgplan bespreekt het team met de bewoner en, als dat nodig is, met de naaste of vertegenwoordiger.

Als familielid kunt u in dat gesprek veel inbrengen. Vertel wat uw naaste vroeger deed, welke muziek hij of zij mooi vond, welke geuren, dieren of beroepen belangrijk waren. Vraag ook hoe vaak er activiteiten zijn, of er ook op rustige momenten iets te doen is (het weekend, de avond) en of u zelf iets kunt organiseren. Veel organisaties hebben een cliëntenraad of familieraad waar u suggesties kunt delen. Heeft u een klacht of vraag over de kwaliteit van de zorg, dan helpt in eerste instantie de zorgorganisatie zelf. Voor algemene informatie over de Wlz kunt u terecht bij het zorgkantoor en bij Rijksoverheid.nl.

Welke geheugenspellen passen goed in het verpleeghuis? (ideeën 1 t/m 5)

Geheugenspellen werken het best als ze veilig voelen: geen tijdsdruk, geen "goed of fout", wel veel aanmoediging. Begin met materiaal dat de bewoner herkent.

1. Memory met vertrouwde afbeeldingen. Gebruik grote kaarten met alledaagse voorwerpen, dieren of bloemen. Begin met zes of acht kaarten en bouw rustig op.
2. Wat ontbreekt er? Leg vijf voorwerpen op een dienblad, dek ze af en haal er één weg. Vraag wat er verdwenen is.
3. Spreuken en gezegden afmaken. "Beter één vogel in de hand..." Dit beroept zich op taal die vaak lang bewaard blijft en geeft veel plezier in een groepje.
4. Bingo met plaatjes of kleuren. Een klassieker die goed werkt, ook voor wie cijfers niet meer volgt. Gebruik grote, duidelijke afbeeldingen.
5. Sorteren en koppelen. Laat bewoners sokken koppelen, knopen sorteren of foto's op thema leggen. Het voelt als een gewone taak en traint aandacht en herkenning.

Hoe zet u cognitieve stimulatie in zonder dat het schools wordt? (ideeën 6 t/m 10)

Cognitieve stimulatie betekent: aandacht, taal, denken en herkennen oefenen op een speelse manier. Het hoeft niet op papier of in een groep. Begeleiders merken dat vooral gesprekken en handelingen die aansluiten bij het dagelijks leven goed werken.

6. Thema-gesprek met een voorwerp. Geef een oude strijkbout, een brood of een zeepje in de hand en laat de bewoner vertellen waarvoor het diende.
7. Categorieën noemen. "Noem eens vier soorten fruit, groenten of beroepen." Doe het in een ontspannen beurtbeurt-vorm.
8. Eenvoudige puzzels. Houd het aantal stukjes bewust laag en kies een plaatje dat de bewoner aanspreekt, zoals een dorp, een boerderij of een schip.
9. Dagelijkse taken samen doen. Tafel dekken, planten water geven, kopjes tellen. Wie de handeling herkent, voelt zich nuttig.
10. Spelletjes op tablet of scherm. Digitale geheugenspelletjes kunnen een goede aanvulling zijn, mits ze simpel zijn en een begeleider erbij zit. Zie het deel over DYNSEO verderop in dit artikel.

Wilt u hier als team of als mantelzorger gestructureerder mee aan de slag? DYNSEO biedt een training aan over cognitieve stimulatie bij senioren: praktische ideeën, tools en dagelijkse implementatie.

Hoe werkt reminiscentie en welke vormen zijn er? (ideeën 11 t/m 15)

EDITH

Ons leerspel

EDITH, ons programma voor cognitieve stimulatie voor senioren: aangepaste spellen om het geheugen te onderhouden.

Ontdek het spel →

Reminiscentie is het ophalen van herinneringen, vaak met foto's, voorwerpen, geuren of muziek. Bij dementie blijven oudere herinneringen vaak langer toegankelijk dan recente. Een goed reminiscentiemoment geeft een bewoner iets terug wat hij of zij weet en kan vertellen. Let wel op: niet elke herinnering is prettig. Bewoners kunnen ook verdrietige of beladen herinneringen ophalen. Reageer rustig en stap over op iets anders als het te zwaar wordt.

11. Fotoboek of levensverhaalboek. Maak samen met familie een boekje met foto's, namen en korte zinnen. Het is ook handig voor nieuwe medewerkers.
12. Herinneringskoffer of -kist. Verzamel voorwerpen rond een thema, zoals school, de kermis, de keuken of de haven. Laat bewoners ze vasthouden en erover praten.
13. Oude foto's van de eigen buurt of stad. Foto's van straten, winkels en markten lokken vaak veel verhalen uit.
14. Klassieke gerechten samen maken. Appeltaart, pannenkoeken of soep: het ruikt, voelt en smaakt naar vroeger, en de handelingen zitten vaak nog in de handen.
15. Seizoens- en feestdagenmomenten. Koningsdag, Sinterklaas, Kerst of de oogst: rituelen geven houvast en een gevoel van tijd.

Welke zintuiglijke activiteiten geven rust en plezier? (ideeën 16 t/m 19)

Wanneer woorden minder makkelijk komen, bereiken zintuiglijke prikkels iemand soms nog wel. Houd het eenvoudig en gebruik niet te veel prikkels tegelijk. Kijk goed naar de reactie van de bewoner: glimlach, ontspanning of juist terugtrekken.

16. Geuren herkennen. Koffie, lavendel, sinaasappel, versgemaaid gras. Laat bewoners ruiken en vertel erbij wat het is. Let op allergieën en gebruik geen sterke geuren bij benauwdheid.
17. Tast- en voelkussen of -doos. Stoffen, wol, hout, steentjes of een zachte vacht. Laat iemand voelen en raden.
18. Handmassage met een geurloze of gewone crème. Rustig, met toestemming van de bewoner. Dit geeft veel contact, maar vraagt wel respect voor persoonlijke ruimte.
19. Tuinieren op tafelhoogte. Kruiden verpotten, bloemen schikken, blaadjes aaien. Ook een kamerplant verzorgen werkt. Bij mooi weer is buitenzitten al een activiteit.

Wat doet muziek voor bewoners en hoe zet u die in? (ideeën 20 t/m 22)

Muziek bereikt mensen vaak wanneer andere vormen van contact moeilijker zijn geworden. Vertrouwde liedjes zijn vaak lang bewaard. Kies muziek die bij de levensloop past, niet wat u zelf mooi vindt.

20. Meezingen met bekende liedjes. Volksliedjes, kerkliederen of liedjes uit de jeugd. Zorg voor grote liedteksten of zing zonder tekst.
21. Persoonlijke afspeellijst. Stel samen met familie een lijst met de lievelingsmuziek van de bewoner samen. Zet die zacht aan bij het opstaan of in een onrustig moment.
22. Eenvoudige instrumenten. Tamboerijn, kleine trommel, eierschudders. Zelf ritme maken geeft energie en gelijkwaardigheid in een groep.

Welke zachte bewegingsactiviteiten zijn veilig en leuk? (ideeën 23 t/m 25)

Bewegen houdt spieren, balans en stemming op peil. In een verpleeghuis staat veiligheid voorop: overleg bij twijfel met de fysiotherapeut of de verpleegkundige welke bewegingen passen. Veel oefeningen kunnen zittend.

23. Zitgymnastiek op muziek. Armen heffen, schouders rollen, voeten tikken op het ritme. Houd het rustig en let op uitdroging.
24. Ballonnen of zachte ballen overspelen. Een lichte ballon bij een groepje werkt goed voor oog-handcoördinatie en levert veel gelach op.
25. Wandelen of rolstoelrondjes. Een korte rondgang door de tuin of de gang, met een gesprek of een kleine opdracht, zoals bladeren verzamelen. Samen buiten zijn is op zichzelf al een prettige activiteit.

Hoe past u activiteiten aan bij dementie, slechtziendheid of beperkte mobiliteit?

Niet elke bewoner kan alles. Aanpassen is daarom het belangrijkste. Hieronder een overzicht dat u als startpunt kunt gebruiken. Het vervangt geen individuele afspraken in het zorgplan.

Een paar algemene regels gelden voor iedereen. Spreek rustig en kijk de bewoner aan. Leg een activiteit met één korte zin uit en laat het eventueel eerst zien. Corrigeer niet als iets niet klopt, maar sluit aan bij wat de bewoner beleeft. Geef keuzes, maar niet te veel: "Wilt u koffie of thee?" werkt beter dan een lange lijst. En vooral: een bewoner die niet mee wil doen, mag dat gewoon zeggen. Blijf aanwezig, zonder druk, en probeer het later nog eens op een ander moment.

Voor een bredere aanpak biedt DYNSEO ook een training over ouderen op een andere manier begeleiden: spelen om te stimuleren en te delen. En voor familieleden die de ziekte beter willen begrijpen is er een training over Alzheimer: de ziekte begrijpen en oplossingen vinden voor het dagelijks leven.

Veelgestelde vragen over activiteiten in het verpleeghuis

Hoe vaak moet er een activiteit zijn voor een bewoner?

Daar bestaat geen vaste regel voor die voor iedereen geldt. Het hangt af van de bewoner, zijn of haar energie en voorkeuren, en van het aanbod van de organisatie. Regelmaat en kleine momenten verspreid over de dag werken meestal beter dan één lang programma. Bespreek met het team wat bij uw naaste past.

Mag ik als familielid zelf activiteiten doen met mijn naaste?

In de meeste verpleeghuizen is dat welkom. Overleg wel vooraf met de verzorgenden of de activiteitenbegeleider, vooral over voeding, bewegen en materialen. Zo voorkomt u misverstanden en sluit u aan bij wat het team al doet.

DYNSEO-test

Doe de test →

Wat als mijn naaste niet meer wil of kan meedoen?

Dwing niets af. Probeer een kortere of eenvoudigere vorm, een ander moment van de dag, of een-op-een contact in plaats van een groep. Soms is samen zitten, naar buiten kijken of zachte muziek al genoeg. Merkt u een plotselinge verandering in gedrag of energie, meld dat dan bij de verpleegkundige of arts.

Waar vind ik een verzorgingshuis voor mijn ouder met een lichte zorgvraag?

Het klassieke verzorgingshuis bestaat sinds 2015 grotendeels niet meer. Is de zorgvraag licht, dan kunt u bij de gemeente informeren naar ondersteuning via de Wmo, zoals hulp thuis, dagbesteding of seniorenwoningen met zorg in de buurt. Is de zorgvraag zwaar, dan kan toegang tot Wlz-zorg in een verpleeghuis mogelijk zijn. Daarvoor beoordeelt het CIZ de aanvraag. Het zorgkantoor en de gemeente kunnen u verder wegwijs maken.

Kunnen digitale spelletjes een aanvulling zijn op het aanbod?

Ja, als aanvulling, niet als vervanging van menselijk contact. Kies eenvoudige spelletjes met grote knoppen en duidelijke beelden en zorg dat er altijd iemand bij zit die kan helpen en meedenkt. Het blijft belangrijk om te letten op vermoeidheid en frustratie.

Welke activiteiten en spellen stimuleren het geheugen en de aandacht?

Wilt u de ideeën uit dit artikel aanvullen met digitale hulpmiddelen en opleiding? DYNSEO ontwikkelt materiaal voor de begeleiding van ouderen. Drie concrete voorbeelden:

• ANNELIES: een toepassing met geheugenspelletjes voor senioren, om samen met een begeleider of familielid aandacht, taal en herkenning op een speelse manier te oefenen. Meer informatie vindt u op de pagina ANNELIES: senioren en geheugenspelletjes.
• Trainingen voor begeleiders en mantelzorgers: onder andere over cognitieve stimulatie bij senioren en over het begeleiden van ouderen door spel. Een overzicht vindt u bij onze trainingen.
• Hulpmiddelen: een overzicht van het materiaal dat DYNSEO aanbiedt, vindt u bij onze hulpmiddelen.

Combineer deze middelen altijd met wat u al weet over de persoon: het levensverhaal, de voorkeuren en het tempo. Het beste hulpmiddel blijft een aandachtige begeleider die tijd neemt.