Breinspelletjes en cognitieve training voor kinderen met ADHD of autisme

Waarom zijn breinspelletjes interessant voor kinderen met ADHD of autisme?

Elk kind is anders, en dat geldt zeker voor kinderen met ADHD of autisme. Wat veel ouders herkennen, is dat een kind dat moeite heeft met een schooltaak, vol enthousiasme urenlang kan puzzelen, bouwen of een spel kan spelen waar het van houdt. Een spel biedt namelijk iets wat veel andere situaties niet bieden: duidelijke regels, directe feedback, kleine stapjes en de kans om het gewoon nog eens te proberen.

Voor kinderen met ADHD kan een spel helpen om de aandacht vast te houden doordat er snel iets gebeurt en de beloning dichtbij is. Voor kinderen met autisme geeft een spel vaak houvast: de regels zijn voorspelbaar en u weet wat er van u verwacht wordt. Beide groepen hebben baat bij een rustige, duidelijke en positieve sfeer.

Belangrijk is een respectvolle blik. Het doel is niet om uw kind "anders" te maken, maar om vaardigheden te oefenen die het dagelijks leven makkelijker kunnen maken, op een manier die bij uw kind past. Een kind met ADHD of autisme heeft niet minder talent, maar vaak een andere manier van leren en reageren.

Wat kunnen spelletjes wel en niet doen?

Het is verstandig om eerlijk te zijn over de verwachtingen. Wetenschappelijk onderzoek naar cognitieve training bij kinderen geeft geen eenduidig beeld. Vooral de vraag of wat een kind in een spel oefent, ook doorwerkt in het huiswerk of op het schoolplein, is niet met zekerheid te beantwoorden. Beloof uzelf en uw kind dus geen wonderen.

Wat spelletjes wel kunnen doen, is uw kind een plezierige, gestructureerde oefenomgeving geven. Ze kunnen het zelfvertrouwen versterken ("dit lukt mij!"), ze geven u en uw kind een gezamenlijk moment, en ze maken zichtbaar waar uw kind sterk in is en waar het nog hulp bij nodig heeft. Dat laatste kan een goed gespreksonderwerp zijn met de leerkracht of de intern begeleider.

Welke spellen en activiteiten helpen de aandacht te trainen?

Aandacht heeft meerdere kanten: iets kunnen volhouden, iets kunnen negeren wat afleidt, en kunnen schakelen van de ene naar de andere taak. Spelletjes kunnen elk van deze kanten op een speelse manier raken.

COCO

Ons leerspel

COCO, onze educatieve spelletjes-app voor 4-10 jaar: meer dan 30 spellen om spelenderwijs te leren.

Ontdek het spel →

• Zoek-en-vindspellen: zoek de afwijkende plaat of het verborgen voorwerp. Dit oefent gericht kijken.
• Memory: begin met weinig kaartjes en bouw op. Dit oefent volhouden en onthouden tegelijk.
• Stop-en-ga-spellen: zoals stoeldans of "Meester, mag ik oversteken?". Uw kind oefent luisteren en op het juiste moment starten of stoppen.
• Sorteerspellen: sorteer kaartjes eerst op kleur, daarna op vorm. Het wisselen van regel oefent mentale flexibiliteit.
• Puzzels en bouwen: legpuzzels, Lego of knikkerbanen vragen aanhoudende aandacht in een vorm die veel kinderen aanspreekt.

Houd de sessies kort. Vijf tot tien minuten met volle aandacht is meer waard dan een halfuur waarin uw kind afhaakt. Wilt u de aandacht langer vasthouden, verleng dan pas als het lukt en laat uw kind de timing meebepalen.

Hoe ondersteunt u het werkgeheugen met spel?

Het werkgeheugen is het "kladblok" van het brein: het houdt informatie kort vast terwijl u er iets mee doet, zoals een opdracht met drie stappen onthouden of een som uit het hoofd oplossen. Kinderen met ADHD ervaren hier vaak moeite mee, en ook bij autisme kan het meespelen. Gelukkig zijn er veel leuke manieren om het te oefenen.

• "Ik ga op reis en neem mee…": elke speler herhaalt de rij en voegt er een voorwerp aan toe. Begin met drie voorwerpen.
• Kimspel: leg een paar voorwerpen onder een doek, haal er één weg en laat uw kind raden welke ontbreekt.
• Patronen nabouwen: bouw met blokjes of kralen een volgorde na, eerst met kijken, later uit het hoofd.
• Opdrachten in stappen: "pak de rode bal, leg hem op de stoel en kom terug". Verhoog het aantal stappen heel geleidelijk.

Ondersteun het werkgeheugen ook zonder spel: gebruik een stappenplan met plaatjes, laat uw kind de opdracht hardop herhalen en vermijd lange, ingewikkelde zinnen. Zo verlaagt u de druk op het geheugen, terwijl u het in het spel gericht oefent.

Welke activiteiten stimuleren taal en communicatie?

Taal omvat meer dan woorden. Het gaat ook om beurt nemen, een verhaal volgen, gevoelens benoemen en begrijpen wat iemand bedoelt. Bij kinderen met autisme kan met name dat laatste lastig zijn, bijvoorbeeld bij figuurlijk taalgebruik of grapjes. Bij kinderen met ADHD speelt soms mee dat zij door elkaar heen praten of de draad kwijtraken.

• Kaartspellen met plaatjes: benoem wat u ziet, bedenk een zin of vertel samen een verhaal bij een kaart.
• Raadspellen: "Ik zie, ik zie wat jij niet ziet" en beschrijf-het-spellen oefenen woordenschat en nauwkeurig beschrijven.
• Verhalen vervolgen: u begint een verhaal, uw kind maakt het af, daarna wisselt u. Dit oefent beurt nemen en ordenen.
• Emotiekaarten of gezichtenspel: benoem wat iemand kan voelen. Voor veel kinderen met autisme zijn duidelijke plaatjes prettiger dan een abstracte uitleg.
• Rollenspel met poppen: oefen eenvoudige situaties, zoals vragen of u mee mag spelen.

Zeg bij figuurlijke taal gerust wat u bedoelt ("dat is een uitdrukking, het betekent…"). Dat is geen betutteling maar een duidelijke, respectvolle uitleg.

Hoe helpen spelletjes bij zelfregulatie?

Zelfregulatie betekent: impulsen kunnen afremmen, emoties kunnen hanteren, kunnen wachten en na een tegenvaller weer verder kunnen. Voor veel kinderen met ADHD en autisme is dit een van de grootste uitdagingen, en tegelijk is een spel een veilige plek om te oefenen, omdat de uitkomst er minder toe doet dan in het echt.

• Bordspellen met beurten: wachten op uw beurt en verliezen verdragen zijn gelegenheden om te oefenen. Begin met korte spellen met veel geluk, zodat verliezen minder pijn doet.
• Bewegingsspellen: bevriezen, in slow motion bewegen of het "spiegelspel" leren uw kind het lichaam af te remmen en te sturen.
• Ademspelletjes: "blaas de kaars uit" of "ruik aan de bloem" zijn kleine, speelse ademoefeningen om tot rust te komen.
• Samenwerkspellen: hierbij winnen of verliezen alle spelers samen. Dat haalt veel van de wedstrijddruk weg.
• Stilte- of zandlopermomenten: een zandloper of timer maakt wachten zichtbaar en dus makkelijker.

Hoe kiest u een spel dat bij uw kind past?

Er bestaat geen spel dat voor elk kind werkt. Kijk eerst naar wat uw kind leuk vindt en waar het moeite mee heeft. Een kind dat dol is op dieren, pakt eerder een spel met dieren op dan een abstract rekenspel. Let daarna op deze punten: het niveau (niet te makkelijk, niet te moeilijk), de duur, het aantal prikkels (geluid, flitsende beelden, tijdsdruk) en de duidelijkheid van de regels.

Hoe past u een spel aan bij ADHD of autisme?

Een spel hoeft niet precies volgens de handleiding gespeeld te worden. Aanpassen is juist een kracht. Enkele mogelijkheden:

• Bij ADHD: verkort de rondes, laat tussendoor bewegen, gebruik een zichtbare timer en geef direct feedback of een kleine beloning. Zet de tv en andere afleiding uit.
• Bij autisme: kondig vooraf aan wat er gaat gebeuren en hoe lang het duurt, houd regels vast en laat een vast ritueel voor begin en einde terugkomen. Let op geluid, licht en onverwachte wendingen.
• Voor beide: laat uw kind meebeslissen over keuze, plek en moment. Splits regels in kleine stappen, laat ze zien in plaats van alleen te vertellen, en speel eerst een proefronde zonder punten.

DYNSEO-opleiding

Bekijk de opleiding →

Bouw ook een rustige routine op. Een vast moment, bijvoorbeeld tien minuten na het eten of in het weekend, geeft houvast. Stop op een positief moment, zodat uw kind zin houdt in een volgende keer. Merkt u dat het spel spanning oproept, schakel dan terug naar een makkelijker niveau of een ander spel. Niet elk spel hoeft een succes te zijn.

Wanneer is meer hulp nodig en waar kunt u in Nederland terecht?

Spelletjes thuis zijn een leuke aanvulling, maar geen vervanging van professionele hulp. Maakt u zich zorgen over de aandacht, het gedrag, de communicatie of het leren van uw kind, dan zijn dit logische eerste stappen:

• De leerkracht en de intern begeleider (IB'er) van de school: zij kennen uw kind in de klas. Scholen hebben zorgplicht en kunnen kijken welke ondersteuning passend is binnen het passend onderwijs.
• De huisarts of jeugdarts: voor een eerste gesprek en eventueel een verwijzing.
• Het Centrum voor Jeugd en Gezin of het jeugdteam van uw gemeente: voor opvoedadvies en informatie over hulp voor jeugd.

Welke ondersteuning mogelijk is en wat de voorwaarden zijn, kan per gemeente en per school verschillen. Vraag dit na bij de instanties zelf en lees de actuele informatie op de website van de Rijksoverheid en van uw gemeente.

Welke DYNSEO-activiteiten en spellen stimuleren aandacht en geheugen?

Wilt u thuis gestructureerd aan de slag, dan biedt DYNSEO enkele hulpmiddelen en trainingen die aansluiten op wat u in dit artikel las.

COCO DENKT & COCO BEWEEGT zijn educatieve spellen voor kinderen. Ze combineren denkspelletjes en bewegingsactiviteiten, onder meer voor aandacht, geheugen en het volgen van instructies. Het niveau is aan te passen en de oefeningen zijn kort, waardoor u het goed kunt afstemmen op het tempo van uw kind. Meer informatie vindt u bij COCO DENKT & COCO BEWEEGT.

Wilt u zelf meer begrijpen van wat uw kind nodig heeft, dan zijn er trainingen voor ouders en professionals:

• Een kind met ADHD begeleiden: sleutels en oplossingen voor het dagelijks leven.
• Een kind met autisme begeleiden: praktische handvatten voor elke dag.
• DYS-problemen in de basisschool: herkennen en begeleiden van bijvoorbeeld dyslexie.
• Onzichtbare handicaps in de klas: herkennen, begrijpen en aanpassen, ook interessant om met de school te delen.

Een overzicht van het hele aanbod vindt u op de pagina Onze trainingen.

Veelgestelde vragen

Kunnen breinspelletjes ADHD of autisme genezen?

Nee. ADHD en autisme zijn geen ziektes die genezen. Spelletjes kunnen wel helpen om vaardigheden als aandacht, werkgeheugen en zelfregulatie op een prettige manier te oefenen, als aanvulling op de begeleiding die uw kind al krijgt.

Hoe lang mag mijn kind per dag met een breinspel bezig zijn?

Korte, regelmatige momenten werken meestal beter dan lange sessies. Begin met een paar minuten en bouw rustig op. Stop als uw kind moe of gefrustreerd raakt, en laat het tempo van uw kind leidend zijn.

Is een digitaal spel beter dan een bordspel?

Geen van beide is per definitie beter. Digitale spellen kunnen direct feedback geven en het niveau aanpassen, bordspellen en bewegingsspellen oefenen samenspelen en bewegen. Een mix van beide past bij veel kinderen.

DYNSEO-tool

Ontdek de tool →

Mijn kind wil niet spelen of haakt snel af. Wat nu?

Kies een kortere, makkelijkere variant, laat uw kind meebeslissen en sluit aan bij een interesse. Dwang werkt averechts. Blijft de weerstand groot, bespreek dit dan met de intern begeleider of de huisarts.

Waar kan ik in Nederland terecht met vragen over de ontwikkeling van mijn kind?

U kunt terecht bij de huisarts, de jeugdarts, de intern begeleider van de school en het Centrum voor Jeugd en Gezin of het jeugdteam van uw gemeente. Zij kunnen met u kijken welke ondersteuning past.