ADHD en dyslexie: een veelvoorkomende dubbele diagnose begrijpen en begeleiden

Twee profielen, twee verschillende uitdagingen

Voordat we het over de combinatie hebben, is het nuttig om scherp te hebben waar ADHD en dyslexie elk voor staan. Het zijn geen synoniemen en geen varianten van hetzelfde probleem. Ze hebben een andere oorsprong, een ander beeld en vragen een andere aanpak. Toch worden ze in de praktijk vaak door elkaar gehaald, omdat een kind met een van beide er soms hetzelfde uitziet in de klas: afgeleid, traag, gefrustreerd of onzeker.

Wat is ADHD?

ADHD, oftewel Aandachtstekortstoornis met Hyperactiviteit, is een neurodevelopmentale stoornis die zich uit in drie kerngebieden: onoplettendheid, hyperactiviteit en impulsiviteit. Niet elk kind met ADHD vertoont alle drie in gelijke mate. Sommige kinderen zijn vooral dromerig en snel afgeleid, anderen zijn voortdurend in beweging en weer anderen handelen eerst en denken daarna. ADHD heeft dus veel meer te maken met het reguleren van aandacht, energie en impulsen dan met een gebrek aan intelligentie of goede wil.

• Onoplettendheid: het kind is gemakkelijk afgeleid, vergeet details, verliest spullen en heeft moeite om lang bij één taak te blijven.
• Hyperactiviteit: het kind wiebelt, staat vaak op, praat veel en vindt het moeilijk om rustig te blijven zitten.
• Impulsiviteit: het kind onderbreekt, kan moeilijk wachten op zijn beurt en handelt soms zonder de gevolgen te overzien.

Wat is dyslexie?

Dyslexie is een specifieke leerstoornis die het accuraat en vlot lezen en spellen bemoeilijkt. Het heeft niets te maken met intelligentie of met inzet: veel kinderen met dyslexie zijn juist erg creatief, verbaal sterk en probleemoplossend. De moeilijkheid zit in het automatiseren van de koppeling tussen letters en klanken. Wat voor anderen na een paar maanden vanzelf gaat, blijft voor een kind met dyslexie een bewuste en vermoeiende inspanning.

• Leesproblemen: letters en klanken worden moeilijk herkend, woorden worden hakkelend of met veel raden gelezen.
• Spellingproblemen: ook eenvoudige woorden worden regelmatig fout geschreven, en dezelfde fout kan op één bladzijde op verschillende manieren voorkomen.
• Lage leessnelheid: lezen kost veel tijd en energie, waardoor het kind sneller moe wordt en weinig leesplezier ervaart.

Waarom komen ADHD en dyslexie zo vaak samen voor?

Het is belangrijk op te merken dat ADHD en dyslexie bij een deel van de kinderen naast elkaar bestaan. In de literatuur wordt vaak een overlap genoemd van ongeveer 20 tot 40 procent: een aanzienlijk deel van de kinderen met dyslexie vertoont ook ADHD-kenmerken, en omgekeerd. De precieze percentages verschillen per onderzoek, per definitie en per land, dus het is verstandig ze als een richtlijn te lezen en niet als een exacte waarde. Wat wel vaststaat, is dat de combinatie vaak genoeg voorkomt om er bij een diagnose altijd rekening mee te houden.

Waarom deze overlap bestaat, wordt nog steeds onderzocht. Een deel van de verklaring zit waarschijnlijk in gedeelde onderliggende processen. Zowel bij lezen als bij aandacht spelen het werkgeheugen, de verwerkingssnelheid en de executieve functies een grote rol. Een kind dat die functies minder vlot inzet, merkt dat zowel in zijn concentratie als in zijn leesontwikkeling. Ook erfelijke factoren lijken een rol te spelen: beide kenmerken komen vaker voor in gezinnen waar een ouder of broer of zus iets vergelijkbaars heeft.

Daarnaast speelt een praktisch mechanisme. Wie moeite heeft met lezen, vindt schoolwerk vermoeiend en saai, en zal sneller afhaken of afgeleid raken. Dat kan op ADHD lijken terwijl de aandachtsproblemen vooral een gevolg zijn van het leesprobleem. Omgekeerd: wie moeilijk de aandacht kan richten, mist tijdens de leesles belangrijke stappen en bouwt daardoor een achterstand op die op dyslexie kan lijken. Daarom is een zorgvuldig onderzoek door een gespecialiseerd team zo belangrijk.

Hoe herken je de dubbele diagnose? Signalen per leeftijd

Geen enkel signaal bewijst op zich iets, en elk kind ontwikkelt zich in zijn eigen tempo. Toch helpt het om te weten waar je op kunt letten. De signalen veranderen met de leeftijd, omdat de eisen van school veranderen. Hieronder een overzicht dat je kan helpen om gericht te observeren, zonder zelf een diagnose te stellen.

In de kleuterklas

Bij jonge kinderen zie je vooral algemene aanwijzingen. Een kind met ADHD-kenmerken heeft moeite met stilzitten in de kring, springt van activiteit naar activiteit en wacht ongeduldig op zijn beurt. Een kind met een risico op dyslexie heeft vaak moeite met rijmpjes, met het herkennen van beginklanken, met het onthouden van de namen van letters of met het benoemen van kleuren en dagen van de week. Wanneer beide aanwezig zijn, merk je dat het kind liedjes en versjes snel beu is en weinig interesse toont voor letterspelletjes.

In het lager onderwijs

Hier worden de verschillen scherper. Het kind leest traag of hakkelend, raadt woorden op basis van de eerste letter, slaat regels over of verliest zijn plaats op de bladzijde. Tegelijk ziet de leerkracht dat het kind zijn werk niet afmaakt, zijn spullen vergeet, snel afgeleid is en onrustig wordt zodra een taak langer duurt dan een paar minuten. Het huiswerk loopt uit op lange, emotionele avonden, en het kind zegt vaker dat het dom is of dat het geen zin heeft.

In het secundair onderwijs

Bij tieners wordt de combinatie vaak pas laat ontdekt, omdat ze strategieën hebben ontwikkeld om hun moeilijkheden te verbergen. Ze vermijden hardop lezen, kiezen korte teksten, laten taken liggen of reageren geprikkeld wanneer er veel tekst op het programma staat. De organisatie van een agenda, het plannen van een toets en het volhouden van een lange leesopdracht blijven moeilijk. Het zelfbeeld kan intussen een flinke deuk hebben opgelopen.

Gevolgen voor het leren in de klas

ADHD en dyslexie hebben elk een duidelijke invloed op het leren. Bij ADHD gaat het om concentratie, stilzitten en het beheersen van impulsen. Bij dyslexie om lezen, schrijven en spellen. Wanneer beide samen aanwezig zijn, tellen de moeilijkheden niet gewoon op: ze versterken elkaar. Een kind dat al moeite heeft om zijn aandacht vast te houden, krijgt een leestaak voorgeschoteld die extra veel aandacht vraagt. Het resultaat is dat het sneller uitgeput raakt en meer fouten maakt dan je op basis van elk probleem afzonderlijk zou verwachten.

Moeilijkheden bij instructies en organisatie

In de klas hebben deze kinderen vaak moeite met het opvolgen van mondelinge en schriftelijke instructies. Een opdracht met drie stappen blijft maar half hangen, en wanneer de instructie ook nog gelezen moet worden, gaat het mis. Het kind begint te vroeg, begint verkeerd of begint niet. Ook het organiseren van het werk is een kwetsbaar punt: het schriftje ligt thuis, de agenda is leeg, het blad is zoek. Dat wordt gemakkelijk geïnterpreteerd als desinteresse, terwijl er een echte hindernis achter zit.

Leerachterstand en vermoeidheid

Kinderen met beide kenmerken hebben meer tijd nodig om lees- en schrijfvaardigheden te verwerven. Daardoor kan er een achterstand ontstaan, ook in vakken waar lezen niet het hoofddoel is, zoals aardrijkskunde, wiskundige vraagstukken of geschiedenis. Het gevolg is een vicieuze cirkel: minder lezen betekent minder oefening, minder oefening betekent minder vooruitgang, en minder vooruitgang betekent nog minder motivatie. Bovendien gaat het lezen zelf zoveel energie kosten dat er weinig overblijft voor het begrijpen van de inhoud.

Emotionele en sociale uitdagingen

De gevolgen blijven niet beperkt tot de schoolresultaten. Naast de academische moeilijkheden brengt de combinatie van ADHD en dyslexie vaak ook emotionele en sociale uitdagingen met zich mee. Kinderen voelen heel goed aan dat ze anders functioneren dan hun klasgenoten, en ze trekken daar vroeg of laat hun conclusies uit.

Zelfvertrouwen, angst en stemming

Kinderen met beide kenmerken hebben een grotere kans op faalangst, een laag zelfbeeld en soms een neerslachtige stemming, als gevolg van de voortdurende moeilijkheden op school en in sociale situaties. Ze vergelijken zich met anderen, horen opmerkingen als «doe toch eens beter je best» en gaan daar uiteindelijk in geloven. Sommigen trekken zich terug, anderen worden de klasclown om af te leiden van hun moeilijkheden. Beide reacties zijn pogingen om de eigen waarde te beschermen en verdienen begrip in plaats van straf.

Gedrag en vriendschappen

ADHD kan leiden tot impulsief gedrag, plotselinge woede of prikkelbaarheid. Dat maakt het soms moeilijk om vriendschappen te sluiten en te behouden: een kind dat steeds onderbreekt, moeilijk wacht of snel boos wordt, wordt niet altijd uitgenodigd. Als daar nog de schaamte bij komt om niet goed te kunnen lezen of schrijven in het bijzijn van anderen, kan een kind zich geïsoleerd voelen. Juist daarom is het zo waardevol om situaties te creëren waarin het kind zich competent voelt, bijvoorbeeld in sport, muziek, tekenen of spel.

De diagnose: waarom een grondig onderzoek loont

Een diagnose stellen bij kinderen met een mogelijke dubbele problematiek is een delicate zaak. De symptomen overlappen deels, maken elkaar moeilijker leesbaar en kunnen ook door andere oorzaken worden veroorzaakt, zoals een gehoorprobleem, een visusprobleem, slaaptekort, angst of een moeilijke thuissituatie. Daarom pleiten veel professionals voor een multidisciplinaire aanpak, waarbij verschillende disciplines samen kijken naar het volledige beeld van het kind.

Concreet kunnen daarbij betrokken zijn: de huisarts of kinderarts, een psycholoog of orthopedagoog voor het onderzoek naar aandacht en cognitieve functies, een logopedist voor het leesonderzoek, en soms ook een oogarts of audioloog om zintuiglijke oorzaken uit te sluiten. Het schoolteam levert een onmisbare bijdrage, omdat leerkrachten het kind dagelijks zien werken en vaak als eersten patronen opmerken.

• Een grondig gesprek met de ouders: over de ontwikkeling, de familiegeschiedenis en het gedrag thuis.
• Observatie op school: hoe functioneert het kind tijdens lees- en andere taken?
• Gestandaardiseerde testen: voor lezen, spellen, aandacht en werkgeheugen.
• Een adviesgesprek: met aanbevelingen voor de school, het gezin en eventuele behandeling.

Een goed uitgevoerd onderzoek levert geen etiket op, maar een kaart: je weet waar de sterke kanten liggen, welke hindernissen er zijn en welke aanpak waarschijnlijk het meeste oplevert. Dat inzicht kan voor het kind zelf een enorme opluchting zijn, want het geeft een verklaring voor wat tot dan toe onbegrijpelijk was.

Thuis: een rustige, voorspelbare en stimulerende omgeving

Een kind met zowel ADHD als dyslexie begeleiden vraagt een gestructureerde, warme en persoonlijke aanpak. Hieronder vind je praktische strategieën die ouders dagelijks kunnen toepassen. Je hoeft ze niet allemaal tegelijk in te voeren: begin met één of twee en bouw geleidelijk uit.

• Zet een duidelijke, visuele routine op: gebruik geïllustreerde planningen of pictogrammen om de dag te structureren. Voorspelbaarheid vermindert stress en vermindert discussies. Een eenvoudige huiswerkplanner met pictogrammen is daarbij een groot gemak.
• Creëer een rustige huiswerkhoek: beperk geluid en visuele prikkels, zodat het kind zijn aandacht gemakkelijker kan richten.
• Verdeel taken in kleine stappen: een lange leesopdracht wordt verteerbaarder wanneer je haar opsplitst in blokjes van tien tot vijftien minuten, met een korte pauze ertussen.
• Gebruik geschikte digitale hulpmiddelen: e-readers met een dyslexievriendelijk lettertype, voorleessoftware en educatieve apps kunnen de leesdrempel verlagen.
• Waardeer elke vooruitgang: prijs de inspanning in plaats van enkel het resultaat om het zelfvertrouwen te versterken.

Een concreet voorbeeld: stel je een meisje van negen voor dat een visuele timer gebruikt om haar leessessies te beheren. Vijftien minuten lezen worden gevolgd door een korte pauze met een beweegspelletje. De voorspelbare opbouw zorgt voor minder frustratie en meer autonomie, omdat het kind weet dat de inspanning een einde heeft.

Huiswerk zonder strijd

Het huiswerkmoment is voor veel gezinnen het moeilijkste deel van de dag. Het kind is moe van school, de ouder ook, en beiden verwachten een gevecht. Probeer een vaste plek en een vast tijdstip te kiezen, na een korte ontspanningspauze en een snack. Begin met de moeilijkste taak wanneer de energie het hoogst is, en eindig met iets dat lukt. Lees teksten waar mogelijk samen, of laat het kind meeluisteren terwijl het meevolgt met de vinger. Zo blijft de inhoud toegankelijk en beperk je de vermoeidheid.

Beweging als bondgenoot

Voor kinderen met ADHD is beweging geen luxe maar een behoefte. Kleine bewegingspauzes tussen twee leertaken helpen om spanning kwijt te raken en de aandacht te herstellen. Je kunt ze organiseren met eenvoudige opdrachten: tien springsprongen, een rondje door de tuin, een balansoefening. Met de actieve pauzekaartjes voor kinderen met ADHD heb je meteen een aanbod aan ideeën bij de hand.

Op school: een inclusieve leeromgeving

Leerkrachten spelen een sleutelrol, want veel van wat het kind nodig heeft, gebeurt in de klas. Gelukkig zijn veel aanpassingen eenvoudig en komen ze alle leerlingen ten goede. Het gaat niet om lagere verwachtingen, maar om andere wegen naar hetzelfde doel.

• Pas het lesmateriaal aan: gebruik een duidelijk lettertype met voldoende regelafstand, een rustige lay-out, documenten in audioformaat en contrasterende kleuren waar nodig.
• Bied multisensorieel onderwijs aan: combineer visuele, auditieve en kinesthetische elementen zodat nieuwe kennis op meerdere manieren verankerd wordt.
• Voer een systeem van actieve pauzes in: laat het kind tussen activiteiten even bewegen, bijvoorbeeld door materiaal uit te delen of een boodschap te doen.
• Werk in kleine groepen of duo's: dat vermindert de sociale druk en geeft meer individuele aandacht.
• Geef extra tijd en mondelinge alternatieven: een toets die mondeling wordt afgenomen of die langer mag duren, meet beter wat het kind weet.
• Werk samen met de gezinnen: houd een heen-en-weerschriftje bij of plan regelmatig een kort overleg om de aanpak bij te sturen.

Spelling en leesfouten op een positieve manier benaderen

Een bladzijde vol rode correcties werkt demotiverend. Kies liever één of twee aandachtspunten per tekst en benoem eerst wat goed ging. Voor kinderen die vaak letters verwisselen, zoals b en d of p en q, kan een visuele geheugensteun veel verschil maken. Een voorbeeld vind je in de geheugensteun voor de verwarring tussen b, d, p en q. Door te oefenen met zo'n kaartje wordt de verwarring stap voor stap kleiner.

🎓 Online opleiding DYNSEO

Een kind met ADHD begeleiden: sleutels en oplossingen voor het dagelijks leven

Een praktische opleiding voor ouders en begeleiders, met concrete handvatten voor aandacht, impulsiviteit en dagelijkse routines.

Bekijk de opleiding →

Spelenderwijs oefenen met COCO denkt en COCO beweegt

Naast structuur en aanpassingen zoeken veel gezinnen naar manieren om het kind op een speelse, niet-belastende manier te laten oefenen. Hier kunnen educatieve apps een rol spelen. Het is belangrijk om hier eerlijk over te zijn: een app is geen behandeling en geen vervanging van een diagnose, van logopedie of van begeleiding door een professional. Het is een extra, aangenaam hulpmiddel om aandacht, geheugen, taal en beweging spelenderwijs te trainen en om samen een leuk moment te beleven.

COCO denkt en COCO beweegt is een educatieve software van DYNSEO voor kinderen, die cognitieve oefeningen en beweging combineert. Het idee is eenvoudig en past bij de behoeften die we eerder beschreven: korte, speelse sessies die de concentratie stimuleren, afgewisseld met bewegingsactiviteiten die energie kanaliseren. Zo kan een kind met ADHD zijn natuurlijke bewegingsdrang kwijt, terwijl een kind met dyslexie aan woorden, klanken en visuele aandacht werkt zonder de druk van een klassieke leestaak.

Hoe gebruik je COCO thuis of op school?

De sleutel is regelmaat en korte duur. Een sessie van tien tot vijftien minuten volstaat. Plan haar op een moment dat het kind niet te moe is, bijvoorbeeld na het huiswerk als beloning of als overgangsmoment tussen twee taken. Kies samen met het kind welke oefening het wil doen: inspraak vergroot de motivatie. Gebruik de beweegactiviteiten als actieve pauze, en geef complimenten voor de inzet, niet alleen voor de score.

Op school kan de leerkracht of de zorgcoördinator COCO gebruiken tijdens begeleide momenten, in kleine groepjes of als bonusactiviteit na een inspanning. Ook de missies van COCO bieden thematische oefeningen waarmee je gerichter kunt werken aan bepaalde vaardigheden.

Samenwerken: ouders, school en zorgverleners op één lijn

Geen enkele ouder of leerkracht kan het alleen. De beste resultaten worden bereikt wanneer iedereen die het kind omringt dezelfde taal spreekt en dezelfde doelen nastreeft. Dat betekent: regelmatig overleg, gedeelde afspraken en een positieve houding ten opzichte van elkaar. Een kind dat ziet dat zijn ouders en leerkrachten samenwerken, voelt zich veiliger en durft meer.

• Stel samen duidelijke doelen: kies er maar twee of drie tegelijk, zodat ze haalbaar blijven.
• Deel observaties: wat werkt thuis, wat werkt op school? Beide kanten kennen een deel van het verhaal.
• Plan evaluatiemomenten: pas de aanpak aan op basis van wat het kind aankan en nodig heeft.
• Betrek het kind zelf: laat het meebeslissen over hulpmiddelen en afspraken. Zo groeit zijn eigen inzicht in wat voor hem werkt.

Ondersteuning in de gemeenschap

Scholen kunnen sensibiliseringsmomenten organiseren voor leerlingen, ouders en leerkrachten, zodat ADHD en dyslexie beter begrepen worden en het stigma kleiner wordt. Ook gemeenten, verenigingen en jeugdbewegingen kunnen een verschil maken door inclusief te werken, bijvoorbeeld door activiteiten aan te bieden waarin lezen niet centraal staat. Daarnaast bestaan er in Nederland en Vlaanderen patiëntenverenigingen en informatiepunten rond ADHD en dyslexie waar ouders ervaringen kunnen uitwisselen en advies kunnen krijgen. Informeer bij de huisarts, de school of het CLB of de zorgcoördinator naar de organisaties in jouw regio.

🎓 Online opleiding DYNSEO

Een kind met DYS-problemen begeleiden: sleutels en oplossingen voor de dagelijkse praktijk

Leer dyslexie en andere DYS-stoornissen beter begrijpen en ontdek aanpassingen die je morgen al kunt toepassen.

Bekijk de opleiding →

Sterke kanten en een hoopvol toekomstperspectief

Alle aandacht voor moeilijkheden mag niet doen vergeten dat kinderen met ADHD en dyslexie ook veel kwaliteiten hebben. Veel van hen zijn creatief, energiek, empathisch, vindingrijk en origineel in hun denken. Ze kunnen in een uitdagende omgeving, met de juiste begeleiding, uitgroeien tot volwassenen die hun talenten volop benutten. Wat het verschil maakt, is vaak niet de ernst van de kenmerken, maar de kwaliteit van de ondersteuning en het geloof van de omgeving.

Met de juiste aanpak kunnen deze kinderen hun vaardigheden ontwikkelen, hindernissen overwinnen en hun plek vinden in school, werk en samenleving. Vooruitgang verloopt zelden in een rechte lijn: er zijn goede weken en moeilijke weken, en dat is normaal. Wat telt, is dat het kind merkt dat het niet alleen staat, dat zijn inspanningen gezien worden en dat zijn toekomst niet door een diagnose wordt bepaald.

Aan de slag: een stappenplan voor de komende weken

Na zoveel informatie is het begrijpelijk dat je niet weet waar te beginnen. Hieronder een eenvoudig plan om stap voor stap te werken, zonder jezelf of je kind te overbelasten.

• Week 1, observeren: noteer wanneer de moeilijkheden optreden en wat ze beter of slechter maakt. Doe eventueel de oriënterende tests als gespreksbasis.
• Week 2, overleggen: bespreek je bevindingen met de leerkracht en vraag naar de ervaringen op school. Maak een afspraak bij de huisarts of de zorgcoördinator als er nog geen onderzoek is geweest.
• Week 3, structureren: voer een visuele routine en een vaste huiswerkplek in. Voeg actieve pauzes toe.
• Week 4, oefenen: start met korte, speelse oefenmomenten, bijvoorbeeld met een educatieve app, en bouw ze geleidelijk uit.
• Daarna, bijsturen: evalueer elke paar weken wat werkt en pas je aanpak aan, samen met het kind en zijn begeleiders.

Wil je dieper graven en je kennis structureel uitbreiden? Op de pagina onze opleidingen vind je het volledige aanbod van DYNSEO voor ouders en professionals, van ADHD en DYS-problemen tot autisme en leerstoornissen.